Trong quá trình nuôi dạy con, nhiều bậc phụ huynh thường chú trọng đến việc học tập, khả năng tư duy hay các kỹ năng học đường. Tuy nhiên, ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy trí tuệ cảm xúc (EQ) đóng vai trò không kém phần quan trọng đối với thành công và hạnh phúc của mỗi người trong tương lai.
Theo nhà tâm lý học Daniel Goleman, IQ chỉ là một phần tạo nên thành công, trong khi EQ ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng giao tiếp, quản lý cảm xúc, thích nghi với môi trường sống và duy trì các mối quan hệ xã hội. Đặc biệt, những năm đầu đời, nhất là giai đoạn trước 6 tuổi, được xem là "thời điểm vàng" để trẻ phát triển nhận thức và cảm xúc. Đây cũng là lúc cha mẹ có thể giúp con xây dựng nền tảng EQ thông qua những cuộc trò chuyện hằng ngày.
"Con có thể nói cho bố mẹ biết vì sao con buồn không?"
Khi thấy con khóc, nhiều phụ huynh thường phản ứng bằng những câu như: "Nín đi!", "Có chuyện nhỏ vậy mà cũng khóc" hay "Khóc nữa sẽ bị phạt". Dù xuất phát từ mong muốn dỗ dành hoặc chấn chỉnh hành vi, những lời nói này có thể khiến trẻ cảm thấy cảm xúc của mình không được thấu hiểu và tôn trọng.
Thay vì phủ nhận cảm xúc của con, cha mẹ nên khuyến khích trẻ bày tỏ suy nghĩ bằng lời nói. Một câu hỏi nhẹ nhàng như: "Con có thể nói cho bố mẹ biết vì sao con buồn không?" sẽ giúp trẻ cảm thấy được lắng nghe, đồng thời học cách nhận diện và diễn đạt cảm xúc của bản thân.
Khi được hướng dẫn gọi tên cảm xúc và chia sẻ nguyên nhân khiến mình buồn, giận hay thất vọng, trẻ sẽ dần hình thành khả năng kiểm soát cảm xúc tốt hơn. Đây là một trong những nền tảng quan trọng của trí tuệ cảm xúc.
"Sau khi được giúp đỡ, con nhớ nói cảm ơn nhé"
Nói lời cảm ơn không chỉ là biểu hiện của phép lịch sự mà còn là cách nuôi dưỡng lòng biết ơn và sự tôn trọng đối với người khác. Cha mẹ có thể tạo cơ hội để trẻ thực hành điều này trong cuộc sống hằng ngày, từ việc cảm ơn người nhường ghế trên xe buýt, cô lao công giữ gìn đường phố sạch đẹp đến bạn bè chia sẻ đồ chơi hay chính những người thân trong gia đình.
Việc thường xuyên nói lời cảm ơn giúp trẻ hiểu rằng mọi sự giúp đỡ đều đáng được ghi nhận. Qua đó, trẻ học được cách trân trọng công sức của người khác và không xem những điều mình nhận được là hiển nhiên.
Những đứa trẻ biết bày tỏ lòng biết ơn thường dễ xây dựng các mối quan hệ tích cực, biết quan tâm đến cảm xúc của người xung quanh và có khả năng hòa nhập tốt hơn trong cộng đồng.
"Bố mẹ đang buồn vì việc con vừa làm"
Đồng cảm là một trong những yếu tố cốt lõi tạo nên EQ. Để trẻ biết quan tâm đến cảm xúc của người khác, trước hết cha mẹ cần giúp con hiểu rằng hành động của mình có thể tác động đến mọi người xung quanh.
Thay vì chỉ trách phạt khi con mắc lỗi, cha mẹ có thể chia sẻ cảm xúc thật của mình một cách bình tĩnh và rõ ràng. Chẳng hạn, khi trẻ gây ồn ào vào ban đêm, cha mẹ có thể giải thích rằng việc thiếu ngủ khiến mình mệt mỏi vào ngày hôm sau. Nếu con làm hỏng một món đồ có ý nghĩa đặc biệt, cha mẹ cũng nên nói cho con biết cảm giác tiếc nuối hoặc buồn bã của mình.
Thông qua những cuộc trò chuyện như vậy, trẻ sẽ dần học được cách đặt mình vào vị trí của người khác, hiểu được hậu quả từ hành vi của bản thân và phát triển khả năng đồng cảm.
Những lời nói nhỏ tạo nên nền tảng cảm xúc lớn
Trí tuệ cảm xúc không hình thành từ những bài học lý thuyết khô khan mà được bồi đắp qua từng cuộc trò chuyện, từng cách ứng xử trong gia đình. Việc lắng nghe cảm xúc của trẻ, dạy con biết trân trọng sự giúp đỡ và giúp con hiểu cảm xúc của người khác đều góp phần xây dựng nền tảng EQ vững chắc.
Một đứa trẻ có EQ cao không chỉ biết kiểm soát cảm xúc của mình mà còn biết thấu hiểu, sẻ chia và xây dựng những mối quan hệ lành mạnh. Đó cũng là hành trang quan trọng giúp trẻ tự tin bước vào cuộc sống khi trưởng thành.
