Nhắc đến những món ăn thanh mát ngày nắng nóng, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến bát canh rau đay xanh mướt, sóng sánh vị ngọt của cua đồng hay tép khô. Thứ rau dân dã ấy không chỉ quen thuộc trong mâm cơm quê mà còn gợi nhớ cảm giác dễ chịu của mùa hè. Rau đay mềm, nhớt nhẹ, càng ăn càng cuốn, đặc biệt khi kết hợp với mồng tơi, mướp hay cua đồng thì trở thành món giải nhiệt được nhiều người yêu thích.
Từng là loại rau mọc dại quanh vườn nhà, ven bờ rào hay được người dân quê trồng để ăn cho mát trong những ngày nắng nóng, rau đay nay lại trở thành món ăn dân dã được nhiều người thành phố yêu thích.
Rau đay là loại rau có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới châu Á và châu Phi, hiện được trồng phổ biến ở nhiều quốc gia. Tại Việt Nam, rau đay xuất hiện từ rất lâu đời và là loại rau quen thuộc trong vườn nhà của nhiều gia đình. Có hai loại phổ biến là rau đay đỏ và rau đay xanh.
Rau đay đỏ, còn gọi là rau đay tía, có thân màu đỏ tím, lá hơi nhỏ và mềm. Đây là giống được trồng lâu đời ở Việt Nam. Trong khi đó, rau đay xanh hay rau đay trắng được đưa vào trồng sau này, thân và lá xanh nhạt hơn. Theo nhiều người nội trợ, rau đay đỏ thường mềm và ít vị đắng nhẹ hơn rau đay xanh nên được ưa chuộng hơn vào mùa hè.
Về đặc điểm, rau đay là cây thân thảo, mọc thẳng, chiều cao có thể từ 1–2m nếu để già. Lá rau hình bầu dục thuôn dài, mép có răng cưa nhỏ. Loại rau này phát triển nhanh, rất dễ trồng và phù hợp với khí hậu nóng ẩm. Chỉ cần gieo hạt khoảng 25–35 ngày là có thể bắt đầu thu hoạch lứa đầu tiên. Nếu chăm sóc tốt, cây tiếp tục ra lá non liên tục trong nhiều tháng.
Rau đay thích hợp với đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng và nhiều nắng. Người dân thường gieo hạt trực tiếp xuống luống, sau vài ngày hạt nảy mầm và phát triển khá nhanh. Đây cũng là loại rau ít sâu bệnh, không đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc cầu kỳ nên được nhiều hộ gia đình tận dụng trồng quanh nhà để có rau sạch ăn hằng ngày.
Điểm đặc trưng nhất của rau đay chính là độ nhớt tự nhiên. Khi nấu chín, phần chất nhầy tiết ra khiến canh có độ sánh nhẹ. Nhiều người lần đầu ăn có thể chưa quen, nhưng với người thích món dân dã thì bát canh rau đay càng nhớt lại càng ngon và “đưa cơm”.
Hương vị rau đay khá dịu, mềm và mát. Rau non ăn có vị ngọt thanh, không quá nồng, kết hợp với cua đồng hay tép khô tạo nên vị đậm đà đặc trưng của mùa hè. Những ngày oi bức, chỉ cần bát canh rau đay nấu mướp cùng vài quả cà muối cũng đủ khiến bữa cơm trở nên dễ ăn hơn nhiều.
Ngoài nấu canh cua, rau đay còn được chế biến thành nhiều món khác như canh tép khô, canh cáy, luộc chấm kho quẹt hoặc nấu cùng nghêu, tôm tươi. Ở nhiều vùng quê, người dân còn thích ăn rau đay với cà pháo, cá kho vì sự kết hợp giữa vị thanh mát của rau và vị đậm đà của món mặn tạo cảm giác hài hòa, dễ ăn.
Hiện nay, rau đay được bán phổ biến ở chợ truyền thống, siêu thị và cửa hàng rau sạch với giá khá bình dân, dao động khoảng 10.000–25.000 đồng/kg tùy mùa và từng khu vực. Vào mùa hè, rau đay vào vụ nhiều nên giá thường rẻ hơn. Một số nơi còn bán hạt giống rau đay để người dân tự trồng tại nhà vì cây dễ sống, nhanh cho thu hoạch.
Cứ 100g rau đay sẽ chứa các dưỡng chất sau: sắt 3140mg, leucine 306mg, threonine và lysine 144mg, methionine 51mg, vitamin C 33mg và một số vi chất khác (<1mg) như vitamin K, vitamin B6, vitamin A, đồng, polysaccharid, sucrose, inositol.
Trong Đông y, rau đay có tác dụng tẩm bổ, giải nhiệt, lợi tiêu hóa, nhuận tràng, lợi tiểu, lợi hô hấp, tiêu đờm, kháng viêm, cầm máu, lợi sữa và an thai. Theo các sách cổ phương, loại rau này còn có làm thuốc chữa trúng nắng, phòng ngừa say nắng, trị táo bón, bí tiểu, tiểu buốt, giúp lợi sữa…
Những lợi ích của rau đay với sức khỏe
Thanh nhiệt, giải nóng cơ thể
Rau đay có tính mát, giúp giải nhiệt, làm dịu cơn khát và hỗ trợ cơ thể trong những ngày nắng nóng. Nhờ chứa nhiều nước, chất nhầy và đường tự nhiên nên loại rau này thường được dùng trong các món canh thanh mát mùa hè. Theo Đông y, tính hàn của rau đay còn giúp giảm cảm giác nóng trong, khó chịu.
Giúp xương và răng chắc khỏe
Trong rau đay có hàm lượng canxi và magie khá dồi dào. Đây đều là những khoáng chất cần thiết cho quá trình hình thành và duy trì hệ xương, răng khỏe mạnh. Sự kết hợp giữa canxi và magie còn hỗ trợ các hoạt động thường ngày của cơ thể, đặc biệt tốt cho trẻ em và người trưởng thành.
Hỗ trợ người bị hen suyễn
Magie là khoáng chất có vai trò hỗ trợ hoạt động hô hấp. Rau đay chứa lượng magie tự nhiên giúp góp phần làm dịu tình trạng khó thở, thở khò khè ở người bị hen suyễn nếu được bổ sung hợp lý trong chế độ ăn uống.
Hỗ trợ giảm cholesterol xấu
Một số nghiên cứu cho thấy đồng có khả năng hỗ trợ giảm cholesterol xấu và tăng cholesterol tốt trong cơ thể. Rau đay là loại rau có chứa đồng tự nhiên, góp phần hỗ trợ sức khỏe tim mạch khi sử dụng điều độ.
Làm đẹp da và tóc
Rau đay chứa vitamin B2, dưỡng chất cần thiết cho quá trình sản sinh collagen. Collagen giúp duy trì độ đàn hồi của da, hạn chế nếp nhăn và giữ mái tóc chắc khỏe. Nhờ vậy, việc bổ sung rau đay vào thực đơn có thể hỗ trợ cải thiện làn da và mái tóc theo cách tự nhiên.
Hỗ trợ bảo vệ gan
Một số nghiên cứu trên động vật cho thấy lá rau đay có khả năng hỗ trợ chống oxy hóa cho gan và góp phần giảm viêm. Tuy nhiên, các kết quả này vẫn cần thêm nghiên cứu trên con người để có kết luận rõ ràng hơn.
Tăng cường hệ miễn dịch
Nhờ chứa nhiều vitamin và khoáng chất, rau đay góp phần bổ sung dưỡng chất cần thiết cho cơ thể, từ đó hỗ trợ hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả hơn và tăng khả năng chống lại tác nhân gây bệnh.
Tốt cho người bị táo bón
Rau đay từ lâu đã được xem là loại rau hỗ trợ nhuận tràng tự nhiên. Hàm lượng nước cao giúp làm mềm phân, trong khi chất nhầy và polysaccharid có tác dụng hỗ trợ quá trình lưu thông trong đường ruột. Ngoài ra, một số loại đường tự nhiên trong rau còn giúp giữ nước, làm phân mềm và dễ đào thải hơn, từ đó hỗ trợ cải thiện tình trạng táo bón.
Những ai không nên ăn rau đay?
Những người hay bị lạnh bụng, tiêu chảy nên hạn chế ăn rau đay thường xuyên hoặc ăn quá nhiều. Khi sơ chế, không nên vò hay rửa quá mạnh tay vì dễ làm rau bị dập, mất đi phần chất nhầy và dinh dưỡng tự nhiên.
Với người khỏe mạnh, ăn rau đay ở mức vừa phải, khoảng 2–5 bữa mỗi tuần có thể hỗ trợ nhu động ruột hoạt động tốt hơn. Tuy nhiên, nếu dùng quá nhiều lại dễ gây đầy bụng, khó tiêu. Người mắc các bệnh về đường tiêu hóa cũng nên cân nhắc lượng ăn phù hợp.
Trẻ em dưới 5 tuổi không nên ăn quá nhiều rau đay vì loại rau này có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu canxi và kẽm của cơ thể, từ đó tác động không tốt đến quá trình phát triển xương và trí não.
