Từng là loại cây dại mọc ven bờ mương, bờ ao ở nhiều vùng quê Việt Nam, dọc mùng nay đã trở thành nguyên liệu được ưa chuộng trong ẩm thực và được bán với giá không hề rẻ tại các thành phố.
Loài cây này thuộc họ Ráy, từng xuất hiện dày đặc ở những khu đất ẩm, sinh trưởng tự nhiên, gần như không cần chăm sóc. Trước đây, dọc mùng chủ yếu được người dân hái về làm thức ăn cho gia súc, gia cầm; phần ngon nhất mới được chọn để nấu canh cá, kho cá hoặc muối chua.
Cây dọc mùng là hình ảnh quen thuộc ở các miền quê
Dọc mùng còn được gọi là bạc hà, có cuống lá dày, xốp và mọng nước. Khi phát triển đầy đủ, cây có thể cao tới khoảng 1m. Nhờ đặc tính giòn, mát và khả năng thấm gia vị tốt, dọc mùng từ lâu đã trở thành thành phần quen thuộc trong nhiều món ăn truyền thống. Tuy nhiên, phải đến những năm gần đây, loại cây từng bị xem là “rau nhà nghèo” này mới thực sự được quan tâm và tiêu thụ mạnh ở thị trường thành phố.
Trên các chợ truyền thống và hệ thống siêu thị, dọc mùng tươi hiện được bán với giá khoảng 40.000 đồng/kg. Loại đã được sơ chế sẵn, cắt khúc và đóng túi kín có giá từ 70.000–80.000 đồng/kg. Đáng chú ý, dọc mùng sấy khô lại được rao bán trên các sàn thương mại điện tử và chợ mạng với giá lên tới 300.000 đồng/kg. Theo người bán, để có 1kg dọc mùng khô cần tới 6–7kg nguyên liệu tươi. Dù giá cao, nhưng loại khô được đánh giá là tiện lợi, dễ bảo quản, chỉ cần ngâm nước ấm khoảng 15–20 phút trước khi chế biến và có thể sử dụng trong thời gian dài.
So với dọc mùng tươi, dọc mùng khô phù hợp với nhịp sống bận rộn của người thành phố bởi khả năng bảo quản quanh năm mà vẫn giữ được mùi thơm và độ giòn đặc trưng. Người tiêu dùng chỉ cần mua một lượng nhỏ là có thể dùng dần cho nhiều bữa ăn, đặc biệt là các món canh cá, canh chua hay bún truyền thống.
Từ dọc mùng, người nội trợ có thể chế biến thành nhiều món ăn quen thuộc như canh chua cá dọc mùng, bún mọc dọc mùng, bún bung, dọc mùng xào thịt bò, xào lòng gà, nộm dọc mùng hoặc dọc mùng muối chua. Không chỉ giúp món ăn thêm thanh mát và dễ ăn, dọc mùng còn góp phần cân bằng hương vị, đặc biệt phù hợp với những món nhiều đạm.
Tuy nhiên, việc sơ chế dọc mùng đòi hỏi sự cẩn thận. Với dọc mùng tươi, cần tước bỏ hoàn toàn lớp vỏ bên ngoài, sau đó ngâm và bóp kỹ với nước muối loãng để loại bỏ các chất gây ngứa. Trong quá trình sơ chế, người làm nên đeo găng tay để tránh kích ứng da. Trước khi nấu, dọc mùng thường được chần qua nước sôi pha muối hoặc giấm nhằm đảm bảo an toàn và giúp món ăn dễ thưởng thức hơn. Đối với dọc mùng khô, chỉ nên ngâm vừa đủ để giữ được độ giòn, tránh ngâm quá lâu làm mất đặc trưng của sản phẩm.
Trong 100 g dọc mùng có khoảng 95 g nước, chỉ 14 calo, chứa 0,25 g protein, 3,8 g carbohydrate và 0,5 g chất xơ. Loại rau này còn cung cấp nhiều khoáng chất như kali, canxi, phốt pho, magie cùng sắt, đồng và một lượng nhỏ vitamin nhóm B, vitamin C, tốt cho sức khỏe và tiêu hóa.
Theo Đông y, dọc mùng có vị nhạt, tính mát, không có độc, tác dụng thanh nhiệt, giải độc. Vì vậy, ngoài dùng làm thực phẩm nấu canh cá, canh sườn, dọc mùng còn có tác dụng chữa bệnh. Thân và lá dọc mùng tiêu ứ, trừ giun. Củ dọc mùng phơi khô tán bột để chữa bệnh ngoài da.
Theo khoa học hiện đại, dọc mùng cũng đem đến nhiều tác dụng cho sức khỏe như:
Tăng cường sức khỏe tim mạch
Dọc mùng là nguồn cung cấp kali khá dồi dào, giúp cân bằng với natri trong cơ thể, từ đó ổn định huyết áp và giảm áp lực lên thành mạch. Nhờ vậy, việc bổ sung dọc mùng thường xuyên có thể góp phần hạn chế nguy cơ mắc các bệnh tim mạch như cao huyết áp, đột quỵ hay nhồi máu cơ tim. Không chỉ vậy, hàm lượng chất xơ trong dọc mùng còn giúp giảm cholesterol xấu trong máu, ngăn ngừa xơ vữa động mạch và bảo vệ tim mạch hiệu quả.
Chống oxy hóa, làm chậm lão hóa
Dọc mùng chứa nhiều chất chống oxy hóa như vitamin C, vitamin E và beta-carotene, có khả năng trung hòa các gốc tự do gây hại. Nhờ đó, loại rau này giúp bảo vệ tế bào, làm chậm quá trình lão hóa, hỗ trợ làn da tươi trẻ và giảm nguy cơ xuất hiện nếp nhăn.
Hỗ trợ hệ tiêu hóa
Nhờ giàu chất xơ, dọc mùng giúp kích thích nhu động ruột, hạn chế táo bón và tạo môi trường thuận lợi cho lợi khuẩn đường ruột phát triển, từ đó cải thiện chức năng tiêu hóa và nâng cao sức khỏe tổng thể.
Cải thiện sức khỏe xương
Hàm lượng canxi trong dọc mùng góp phần duy trì mật độ xương chắc khỏe. Bên cạnh đó, vitamin K có trong loại rau này còn hỗ trợ cơ thể hấp thu canxi tốt hơn, đồng thời tham gia vào quá trình đông máu và bảo vệ hệ tim mạch.
Tốt cho thị lực
Dọc mùng cung cấp beta-carotene – tiền chất của vitamin A, giúp duy trì thị lực, hỗ trợ nhìn rõ trong điều kiện ánh sáng yếu và bảo vệ giác mạc, góp phần giữ cho đôi mắt luôn sáng khỏe.
Lưu ý:
Theo Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), dọc mùng rất dễ bị nhầm lẫn với cây ráy – một loại cây có thể gây độc nếu sử dụng nhầm. Trong khi dọc mùng sau khi được sơ chế đúng cách cho vị giòn ngọt, thanh mát, thì việc ăn phải lá hoặc thân cây ráy có thể gây tê môi, lưỡi, cứng hàm, thậm chí méo miệng do chứa chất sapotoxin.
Để phân biệt hai loại cây này, có thể quan sát cuống lá: dọc mùng thường có cuống màu xanh nhạt, bên ngoài phủ lớp phấn trắng, còn cuống lá cây ráy to, cứng và khi chạm vào da dễ gây cảm giác ngứa rát.
