Từng là loại cây mọc đầy ở hàng rào, bờ ao hay góc vườn quê, rau cúc tần gắn với ký ức của nhiều người dân miền Bắc và miền Trung. Những bụi cúc tần xanh um quanh năm không chỉ giúp che nắng, tạo hàng rào tự nhiên mà còn là nguồn rau dân dã quen thuộc trong bữa cơm gia đình.
Cúc tần có tên khoa học là Pluchea indica, thuộc họ Cúc. Loại cây này phát triển tốt ở nơi có khí hậu nóng ẩm, thường mọc ven sông, bãi đất trống hoặc quanh vườn nhà. Cây cao khoảng 1–2 mét, thân mềm, phân nhiều cành. Lá có màu xanh đậm, mép răng cưa nhẹ và phủ lớp lông mịn. Khi vò lá sẽ cảm nhận rõ mùi thơm hăng nhẹ, khá giống mùi thảo dược. Đến mùa hè, cây ra những chùm hoa nhỏ màu tím nhạt, tạo vẻ mộc mạc nhưng bắt mắt.
Điểm khiến cúc tần được người dân ưa chuộng là khả năng sinh trưởng khỏe, ít sâu bệnh và không cần chăm sóc cầu kỳ. Chỉ cần cắm cành xuống đất ẩm là cây có thể bén rễ và phát triển nhanh chóng. Vì thế, trước đây nhiều gia đình tận dụng cúc tần làm hàng rào xanh quanh nhà, vừa tạo bóng mát vừa có rau để ăn.
Không chỉ là cây cảnh dân dã, cúc tần còn xuất hiện trong nhiều món ăn truyền thống. Phần ngọn và lá non thường được hái để luộc, nấu canh hoặc xào cùng trứng, lòng gà, thịt băm. Vị của rau hơi đắng và nhẩn nơi đầu lưỡi nhưng sau đó lại có hậu ngọt thanh, càng ăn càng dễ “ghiền”. Hương thơm đặc biệt của cúc tần giúp món ăn thêm đậm vị, nhất là trong những ngày thời tiết oi nóng.
Ở nhiều vùng quê miền Bắc, người dân còn dùng lá cúc tần để kho cá. Khi nấu lâu trên lửa nhỏ, lá rau hòa quyện cùng vị béo của cá tạo nên mùi thơm hấp dẫn khó quên. Ngoài ra, cúc tần còn được biến tấu thành nhiều món lạ như nộm cúc tần trộn lạc rang, bánh nếp nhân rau hay canh cúc tần nấu tôm đồng.
Ngày nay, dù không còn phổ biến như trước nhưng rau cúc tần vẫn được nhiều người tìm mua tại chợ quê hoặc trên các hội nhóm bán thực phẩm sạch. Giá lá non dao động khoảng vài chục nghìn đồng/kg. Một số gia đình ở thành phố còn trồng cúc tần trong chậu hoặc ban công để làm cảnh, đồng thời tiện hái lá chế biến món ăn.
Không chỉ được dùng trong nhiều món ăn dân dã, cúc tần còn là loại rau chứa nhiều dưỡng chất có lợi cho cơ thể. Trong lá cúc tần có các hợp chất tự nhiên như tinh dầu và axit chlorogenic, cùng nhiều vitamin và khoáng chất cần thiết. Thành phần dinh dưỡng của lá tươi khá phong phú với protid, chất xơ, vitamin C, carotene, canxi, sắt và photpho. Nhờ đó, loại rau này không chỉ giúp món ăn thêm thơm ngon mà còn góp phần bổ sung dưỡng chất cho bữa cơm hằng ngày.
Lợi ích của rau cúc tần với sức khỏe
Hỗ trợ giảm đau đầu do cảm lạnh
Khi bị cảm lạnh kèm đau đầu, nhiều người thường dùng lá cúc tần nấu cùng lá sả và lá chanh để xông hoặc uống. Hỗn hợp này giúp cơ thể toát mồ hôi, hỗ trợ giải cảm và làm dịu cảm giác nhức đầu khá hiệu quả.
Giảm đau nhức vùng thắt lưng
Lá và cành non cúc tần sau khi giã nhuyễn sẽ được trộn với một ít rượu rồi sao nóng. Người dân thường dùng hỗn hợp này đắp lên vùng thắt lưng hoặc khu vực đau nhức quanh thận trong khoảng 15–20 phút để giúp giảm ê mỏi. Nên thực hiện đều đặn mỗi ngày để đạt hiệu quả tốt hơn.
Hỗ trợ vết thương nhanh lành
Trong dân gian, lá cúc tần giã nát thường được đắp trực tiếp lên vết thương nhằm hỗ trợ giảm đau và giúp da nhanh phục hồi. Ngoài ra, người ta còn kết hợp rễ cúc tần với rễ cây trinh nữ, rễ bưởi bung, lá đinh lăng và cam thảo dây để sắc lấy nước uống liên tục từ 5–7 ngày.
Giảm căng thẳng, mệt mỏi
Một món ăn dân gian từ cúc tần được nhiều người sử dụng để bồi bổ cơ thể là nấu chung lá cúc tần với hoa cúc trắng, đu đủ chín tới và óc lợn. Sau khi hầm mềm, món ăn được chia thành hai bữa dùng trong ngày, ăn khi còn nóng và duy trì khoảng một tuần để giúp cơ thể thư giãn, giảm mệt mỏi.
Giảm ho do viêm khí quản
Lá cúc tần già thường được băm nhỏ rồi nấu cháo cùng gạo, thịt băm và vài lát gừng tươi. Món cháo này nên ăn nóng, dùng liên tục trong khoảng 3 ngày với 3 bữa mỗi ngày để hỗ trợ làm dịu cơn ho và giữ ấm cơ thể.
Điều trị viêm họng, viêm mũi, ho
Theo kinh nghiệm dân gian, lá cúc tần có thể kết hợp cùng cỏ xước và hoa ngũ sắc tím theo tỷ lệ bằng nhau, đun lấy nước uống nhiều lần trong ngày để hỗ trợ giảm viêm họng, nghẹt mũi và ho. Nếu người bệnh sốt cao, có thể cho thêm lá diếp cá để tăng tác dụng thanh nhiệt.
Hỗ trợ điều trị bệnh trĩ
Lá cúc tần thường được nấu cùng lá sung, lá lốt, lá ngải cứu và nghệ để tạo thành nước xông. Sau khi đun cô đặc, người bệnh dùng để xông hậu môn khoảng 15 phút rồi ngâm thêm khi nước còn ấm. Cách này thường được áp dụng vài lần mỗi tuần.
Giúp phục hồi cơ thể suy nhược, thổ huyết
Người xưa còn dùng thân, cành và lá cúc tần thái nhỏ kết hợp với cua đồng giã lấy nước cốt rồi pha thêm chút muối để uống nhiều lần trong ngày. Bài thuốc dân gian này thường được áp dụng trong khoảng 5 ngày nhằm hỗ trợ cải thiện tình trạng cơ thể suy nhược hoặc thổ huyết.
Hỗ trợ điều trị hen suyễn
Một số người dùng lá cúc tần rửa sạch, giã nhuyễn rồi lọc lấy nước uống đều đặn trong thời gian dài để hỗ trợ giảm triệu chứng hen suyễn. Theo kinh nghiệm dân gian, phương pháp này cần kiên trì sử dụng liên tục mới thấy hiệu quả.
