Rau xuyến chi từ lâu vốn được xem là một loài cây mọc dại quen thuộc ở ven đường, bờ ruộng hay những bãi đất trống. Thế nhưng, trong vài năm trở lại đây, loài cây này dần được nhiều người quan tâm và đưa về trồng trong vườn như một loại rau sạch tự nhiên, đồng thời cũng được sử dụng làm dược liệu trong đời sống.
Nhờ khả năng sinh trưởng mạnh, ít sâu bệnh, không đòi hỏi nhiều công chăm sóc và có thể thu hoạch quanh năm, rau xuyến chi đang trở thành lựa chọn của nhiều gia đình ở cả nông thôn lẫn thành thị.
Xuyến chi là cây thân thảo, cao khoảng 30–80 cm, thân mảnh, có nhiều nhánh và phủ một lớp lông mịn. Lá mọc đối, hình mũi mác hoặc bầu dài, mép có răng cưa nhỏ. Điểm nổi bật của cây là những bông hoa nhỏ với cánh màu trắng bao quanh phần nhụy vàng, trông giống những bông cúc mini. Sau khi hoa tàn, cây tạo quả nhỏ có gai móc giúp hạt dễ bám vào quần áo hoặc lông động vật để phát tán đi nhiều nơi. Chính đặc điểm này giúp xuyến chi sinh sôi rất nhanh trong tự nhiên.
Lá và ngọn non của xuyến chi có thể dùng làm rau ăn. Khi thưởng thức lần đầu, nhiều người sẽ cảm nhận vị hơi đắng và mùi ngai ngái đặc trưng của rau dại. Tuy nhiên, nếu được chế biến đúng cách, vị đắng giảm đi đáng kể, thay vào đó là vị ngọt hậu, thanh mát, giòn nhẹ và khá hấp dẫn. Đây cũng là lý do khiến nhiều người sau khi ăn thử lại yêu thích loại rau dân dã này.
Rau xuyến chi có thể chế biến thành nhiều món ăn ngon và giàu hương vị. Đơn giản nhất là món rau luộc chấm nước mắm tỏi ớt, giữ được vị ngọt tự nhiên của lá non. Ngoài ra, rau còn được xào với tỏi để tạo mùi thơm hấp dẫn, hoặc nấu canh cùng thịt băm, tôm hay cá khô, mang đến món ăn thanh mát rất thích hợp trong những ngày nắng nóng. Nhiều gia đình còn dùng xuyến chi làm rau nhúng lẩu hoặc trộn gỏi với thịt luộc, tai heo, kết hợp nước mắm chua ngọt để tạo nên món ăn lạ miệng nhưng đậm chất đồng quê.
Không chỉ dễ chế biến, xuyến chi còn rất dễ trồng. Cây có thể nhân giống bằng hạt hoặc nhổ cây con ngoài tự nhiên đem về trồng. Đất trồng không cần quá màu mỡ, chỉ cần tơi xốp và thoát nước tốt. Trước khi gieo, có thể bổ sung thêm một ít phân hữu cơ hoặc phân chuồng hoai mục để cây phát triển xanh tốt hơn. Hạt được rải đều lên mặt đất, phủ một lớp đất mỏng rồi tưới nhẹ để giữ ẩm. Chỉ sau khoảng 30–35 ngày, cây đã cho thu hoạch đọt và lá non. Khi cắt ngọn, cây sẽ tiếp tục ra nhiều nhánh mới, nhờ đó có thể thu hoạch liên tục trong nhiều tháng mà không cần trồng lại.
Hiện nay, rau xuyến chi đã xuất hiện tại nhiều chợ quê với giá khoảng 10.000–15.000 đồng một mớ hoặc 40.000–50.000 đồng/kg tùy thời điểm.
Lợi ích của rau xuyến chi với sức khỏe
Theo TS.BS Phạm Việt Hoàng, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Tuệ Tĩnh (Hà Nội), xuyến chi là loài cây quen thuộc, từng được Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) khuyến khích trồng ở châu Phi nhờ dễ canh tác và có thể dùng làm rau ăn.
Trong y học cổ truyền, xuyến chi có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ trị viêm họng, tiêu chảy, côn trùng cắn và đau nhức do phong thấp. Một số nghiên cứu trên động vật cho thấy cây có tiềm năng hỗ trợ hạ đường huyết nhờ kích thích tiết insulin, tuy nhiên chưa có đủ bằng chứng trên người nên cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng làm thuốc. Ngoài ra, xuyến chi còn chứa nhiều hợp chất như flavonoid, terpenoid và polyynes, trong đó flavonoid có đặc tính chống viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ phòng ngừa một số bệnh.
Một số tác dụng của rau xuyến chi
- Chống oxy hóa: Chiết xuất từ cây xuyến chi giàu chất chống oxy hóa giúp phòng ngừa bệnh tim mạch, ung thư đường tiêu hóa. Cũng chính thành phần chống oxy hóa của loài cây này được dùng trong các sản phẩm chăm sóc da, phòng ngừa các bệnh lý ngoài da.
- Chống viêm: Thành phần flavonoid, nhất là quercetin trong cây xuyến chi có thể chống lại tổn thương do gốc tự do. Đây là chất có thể chống lại yếu tố gây viêm, thường có mặt trong các dược phẩm điều trị bệnh xương khớp. Không những thế, dược phẩm có thành phần làm từ cây xuyến chi cũng có hiệu quả trong điều trị vết thương khó lành do bệnh tiểu đường, vết lở loét ngoài da. Thành phần kháng viêm trong dược liệu tự nhiên này giúp quá trình làm lành vết thương trở nên nhanh hơn.
- Chống nấm, kháng khuẩn: Chiết xuất tinh dầu từ cây xuyến chi có thể chống nấm, ức chế vi khuẩn tăng sinh. Vì thế, có thể dùng dược liệu này để sát khuẩn vết thương, giảm thiểu nguy cơ nhiễm trùng, giảm hình thành sẹo.
- Tốt cho tim mạch: Thừa cân, vận động ít, béo phì, hút thuốc lá, tuổi cao,... dễ đối mặt với các vấn đề về tim mạch và tăng nguy cơ bị nhồi máu cơ tim, suy tim, suy thận, đột quỵ. Thành phần của cây xuyến chi giàu chất chống oxy hóa, chất xơ nên có thể phòng ngừa nguy cơ này.
