“Sao Tiểu Lý nhà chị lại tăng cân nhiều thế chỉ sau một học kỳ đại học vậy?”
“Chị Mạnh nên đưa con trai đi khám đi!”
Đó là phản ứng đầu tiên của hàng xóm khi nhìn thấy con trai chị Mạnh – Tiểu Lý – trở về nhà sau một học kỳ xa nhà. Không ai ngờ chỉ trong vài tháng ngắn ngủi, cậu thanh niên vốn gầy gò ngày nào lại tăng cân chóng mặt, từ một chàng trai mảnh khảnh trở thành người nặng hơn 100kg, thân hình mũm mĩm đến khó nhận ra.
Thực tế, khi vợ chồng chị Mạnh nhìn thấy con trai lần đầu sau thời gian xa nhà, họ cũng vô cùng sốc. Lo lắng con mắc bệnh lý nào đó, gia đình lập tức đưa con đến bệnh viện kiểm tra. Tuy nhiên, kết luận của bác sĩ khá đơn giản: béo phì do ăn quá nhiều.
Sau khi tìm hiểu kỹ hơn, nguyên nhân dần lộ diện. Kể từ khi lên Bắc Kinh học đại học và sống tự lập, Tiểu Lý gần như được “giải phóng” khỏi sự kiểm soát ăn uống nghiêm ngặt của mẹ. Lần đầu tiên trong đời, cậu có “quyền tự do ăn vặt”.
Khoai tây chiên, nước ngọt, hamburger, bánh ngọt, gà rán và hàng loạt thực phẩm nhiều calo, nhiều đường nhanh chóng trở thành thực đơn quen thuộc hằng ngày của cậu. Trước đây, từ nhỏ đến lớn, cậu bé bị mẹ quản lý cực kỳ chặt chẽ, tuyệt đối không được động tới “đồ ăn vặt”. Thậm chí đôi khi buổi tối sau 10 giờ vẫn phải ăn thêm bữa chính theo chế độ mẹ sắp đặt, nhưng tuyệt nhiên không có bánh kẹo hay món ăn yêu thích.
Kết quả là chỉ trong hơn ba tháng, cân nặng của cậu tăng vọt từ khoảng 65kg lên hơn 100kg.
Nhìn con trai ngày càng béo phì, chị Mạnh vô cùng hối hận: “Giá như trước đây mình đừng cấm đoán quá mức… Ít nhất cũng nên cho con được thỏa mãn sở thích ăn uống ở mức vừa phải”.
Đáng nói hơn, vì đã quen với việc ăn vặt liên tục trong vài tháng qua, Tiểu Lý bắt đầu cảm thấy khó chịu, cáu gắt nếu không được ăn. Việc từ bỏ thói quen này trở nên vô cùng khó khăn.
Thực tế, trường hợp như Tiểu Lý không hề hiếm. Không ít trẻ bị cấm đoán hoàn toàn đồ ăn vặt từ nhỏ, đến khi sự kiểm soát của cha mẹ chấm dứt thì rơi vào trạng thái “mất kiểm soát”.
Theo khảo sát, có hơn 8,7% sinh viên đại học không ăn đủ ba bữa chính tại căng tin trường mà chủ yếu dựa vào đồ ăn vặt mua từ nhiều kênh khác nhau. Sự kìm hãm quá mức trong thời thơ ấu có thể dẫn tới phản ứng “bùng nổ” khi trẻ có cơ hội tự do lựa chọn.
1. Trẻ được ăn vặt điều độ và trẻ bị cấm hoàn toàn khác nhau như thế nào?
Một khảo sát năm 2021 về lý do sinh viên mua đồ ăn vặt cho thấy hơn 70% thừa nhận họ “nghiện” vì thời nhỏ bị cha mẹ kiểm soát quá nghiêm ngặt. Khi vào đại học, họ rơi vào tâm lý tiêu dùng “trả đũa”, tận hưởng tự do bằng cách ăn uống không kiểm soát.
Khác biệt 1: Cảm xúc
Theo nghiên cứu của các chuyên gia tâm lý trẻ em tại Đại học Columbia, các món ăn nhiều đường như kẹo, bánh ngọt hay sô cô la có thể bổ sung năng lượng nhanh chóng và tạo cảm giác vui vẻ tức thì.
Với những trẻ được phép ăn vặt điều độ, đây có thể là nguồn động viên tinh thần nhỏ, giúp trẻ cảm thấy tích cực và hạnh phúc. Ngược lại, những trẻ bị cấm đoán hoàn toàn không chỉ bỏ lỡ niềm vui ấy mà còn có thể trở nên bực bội, thèm thuồng kéo dài.
Khác biệt 2: Khoảng cách xã hội
Với trẻ nhỏ, việc chia sẻ bánh kẹo, đồ chơi hay sách truyện là một hình thức giao tiếp xã hội sơ khai. Thông qua việc cùng nhau ăn vặt, trẻ tìm thấy sở thích chung và kết nối bạn bè.
Trẻ không được phép ăn vặt thường thiếu đi chủ đề chung với bạn bè, dễ cảm thấy mình là “người ngoài cuộc”. Trong thế giới tuổi thơ, bánh kẹo đôi khi không chỉ là đồ ăn, mà còn là cầu nối quan hệ.
Khác biệt 3: Cảm giác thiếu thốn
Tâm lý học chỉ ra rằng khi nhu cầu của trẻ bị kìm nén trong thời gian dài, chúng dễ hình thành “cảm giác khan hiếm” – một trạng thái tâm lý có thể kéo dài đến khi trưởng thành.
Nữ diễn viên Trương Hinh Dư từng chia sẻ, thời nhỏ cô rất muốn có một đôi giày thể thao trắng nhưng mẹ không đồng ý dù thành tích học tập luôn đứng đầu lớp. Sau này khi nổi tiếng và có thu nhập cao, cô liên tục mua giày trắng, dù trong nhà đã chất đống nhiều đôi chưa từng mang.
Tương tự, trẻ bị cấm ăn vặt tuyệt đối có thể lớn lên với tâm lý bù đắp, ăn uống mất kiểm soát khi có cơ hội.
Ngoài ra, trong tâm lý học còn tồn tại “hiệu ứng trái cấm” – càng bị cấm đoán, con người càng tò mò và khao khát. Việc cha mẹ cấm con ăn vặt vì lý do sức khỏe đôi khi lại vô tình khiến trẻ xem đó là thứ “quý giá nhất”, từ đó nảy sinh hành vi chống đối.
Tổ chức Y tế Thế giới và UNICEF đều khuyến nghị rằng cha mẹ nên đáp ứng nhu cầu ăn vặt của trẻ một cách hợp lý trong suốt quá trình trưởng thành, thay vì cấm đoán tuyệt đối.
2. Làm thế nào để sắp xếp bữa ăn nhẹ khoa học cho trẻ?
1. Thiết lập khung giờ cố định
Các chuyên gia dinh dưỡng khuyến nghị nên cho trẻ ăn vặt cách bữa chính khoảng 1–2 tiếng, ví dụ 9–10 giờ sáng và 2–3 giờ chiều. Điều này giúp trẻ bổ sung năng lượng mà không ảnh hưởng đến bữa chính.
Cha mẹ có thể lựa chọn trái cây tươi, sữa chua, các loại hạt hoặc bánh làm từ ngũ cốc nguyên hạt.
2. Đảm bảo an toàn thực phẩm
Lo lắng của phụ huynh về chất phụ gia hay lượng đường cao là hoàn toàn có cơ sở. Tuy nhiên, thay vì cấm hoàn toàn, cha mẹ nên chọn sản phẩm từ thương hiệu uy tín, đọc kỹ thành phần dinh dưỡng.
Nên ưu tiên:
- Bánh quy nguyên cám
- Các loại hạt bổ sung protein
- Phô mai que giàu canxi và vitamin D
Hạn chế:
- Nước ngọt có ga
- Trà sữa
- Đồ hộp
- Trái cây sấy nhiều đường
3. Kiểm soát lượng vừa phải
Theo các chuyên gia, ba bữa chính cung cấp khoảng 80% nhu cầu dinh dưỡng hằng ngày, 20% còn lại có thể đến từ đồ ăn nhẹ và trái cây.
Vì vậy, nguyên tắc quan trọng nhất là không cấm tuyệt đối nhưng cũng không buông thả. Đồ ăn vặt nên chiếm tối đa 20% khẩu phần ăn trong ngày.
Đồ ăn vặt, đồ chơi hay trò chơi đều là một phần của tuổi thơ. Khi được chuẩn bị và sắp xếp hợp lý, chúng không chỉ mang lại niềm vui mà còn góp phần vào sự phát triển thể chất và tâm lý lành mạnh.
Đồ ăn vặt không phải lúc nào cũng có hại. Đồ ăn nhẹ lành mạnh có thể bổ sung vitamin, khoáng chất và protein cần thiết.
Điều quan trọng không phải là cấm hay cho, mà là dạy con cách lựa chọn và kiểm soát. Một tuổi thơ cân bằng sẽ giúp trẻ trưởng thành với khả năng tự chủ tốt hơn – thay vì phải bù đắp những thiếu thốn của ngày hôm qua.
