Thức dậy vào buổi sáng, chị N.T.H. (29 tuổi, sống tại một chung cư ở phường Yên Hòa, Hà Nội) bất ngờ phát hiện vùng cổ bên trái xuất hiện một vệt đỏ dài, kèm cảm giác nóng rát như bị bỏng. Ban đầu, chị nghĩ da bị kích ứng do mỹ phẩm hoặc côn trùng tiếp xúc trong lúc ngủ nên chỉ rửa sạch và theo dõi.
Sáng hôm sau, chị tiếp tục phát hiện thêm những vệt đỏ ở cánh tay và gần xương quai xanh. Một số mụn nước đã vỡ, gây đau rát khi tắm hoặc thay quần áo. Lo lắng vì tổn thương xuất hiện ở nhiều vị trí dù không hề cảm thấy bị côn trùng đốt, chị quyết định đến khám chuyên khoa Da liễu.
Qua thăm khám, ThS.BSCKII Nguyễn Tiến Thành, chuyên gia Da liễu, nhận định các biểu hiện lâm sàng phù hợp với tình trạng viêm da tiếp xúc kích ứng do độc tố của kiến ba khoang. Khai thác bệnh sử cho thấy căn hộ của chị nằm gần khu vực có nhiều cây xanh, gia đình thường mở cửa vào buổi tối để đón gió. Đây có thể là điều kiện thuận lợi khiến côn trùng bay vào nhà.
“Tổn thương do kiến ba khoang gây nên nhiều người đã biết, nhưng vẫn mắc sai lầm khi xử trí. Phản xạ thường gặp nhất là dùng tay đập hoặc miết côn trùng ngay trên da. Chính hành động này có thể khiến độc tố tiếp xúc với da và gây tổn thương”, bác sĩ Thành cho biết.
Bác sĩ Tiến Thành đang thăm khám cho một nam bệnh nhân bị kiến ba khoang tấn công. Ảnh: BSCC.
Theo bác sĩ Thành, kiến ba khoang không cần cắn hay đốt vẫn có thể gây tổn thương da. Nguyên nhân chính là pederin, một độc tố có trong cơ thể một số loài bọ cánh cứng thuộc chi Paederus. Độc tố này ở kiến ba khoang được đánh giá mạnh hơn nọc rắn hổ mang khoảng 15 lần. Khi côn trùng bị đè ép hoặc chà xát, độc tố có thể tiếp xúc trực tiếp với da, gây viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính.
Tổn thương thường xuất hiện sau khoảng 12–48 giờ, đôi khi sớm hơn, với biểu hiện ban đầu là những dát đỏ, cảm giác nóng rát, sau đó hình thành mụn nước hoặc bóng nước. Một đặc điểm khá điển hình là tổn thương có dạng vệt dài, hình roi quất hoặc thành từng đám, ranh giới tương đối rõ, đôi khi giống vết bỏng.
“Nhiều bệnh nhân thấy vùng da này xuất hiện mụn nước, sau đó vùng khác cũng bị nên cho rằng bệnh đang lây lan. Thực tế, đây không phải bệnh truyền nhiễm. Tổn thương ở nhiều vị trí có thể do độc tố được đưa từ nơi này sang nơi khác qua bàn tay hoặc vật dụng nhiễm độc tố, hoặc do nhiều vùng da cùng tiếp xúc trước đó”, bác sĩ Thành giải thích.
Theo bác sĩ Thành, một trong những vấn đề thường gặp trong thực hành lâm sàng là người bệnh nhầm viêm da do kiến ba khoang với zona thần kinh. Cả hai tình trạng đều có thể gây đỏ da, đau rát và xuất hiện mụn nước. Tuy nhiên, zona thường gây tổn thương tập trung theo một khoanh da, chủ yếu ở một bên cơ thể, trong khi viêm da do kiến ba khoang thường có hình dạng bất thường, dạng vệt hoặc mảng ở những vùng tiếp xúc với độc tố.
Dù vậy, không thể chỉ dựa vào hình dạng tổn thương để tự kết luận, bởi một số trường hợp có biểu hiện không điển hình. Không ít người bệnh tự mua thuốc điều trị zona, sử dụng các loại kem bôi phối hợp nhiều thành phần hoặc áp dụng mẹo dân gian như đắp lá, bôi kem đánh răng, chà xát bằng cồn đậm đặc. Những biện pháp này có thể khiến da bị kích ứng thêm, làm chậm quá trình hồi phục và tăng nguy cơ bội nhiễm.
Tổn thương do kiến ba khoang dễ nhầm lẫn với zona thần kinh, từ đó dẫn tới điều trị nhầm. Ảnh minh họa.
“Điều trị viêm da do kiến ba khoang cần dựa trên mức độ tổn thương. Với trường hợp nhẹ, chăm sóc da đúng cách và loại bỏ độc tố là rất quan trọng. Khi phản ứng viêm rõ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc chống viêm tại chỗ phù hợp, kết hợp chăm sóc vùng da trợt. Kháng sinh chỉ được sử dụng khi có bằng chứng bội nhiễm vi khuẩn, không phải trường hợp nào cũng cần dùng”, bác sĩ Thành nhấn mạnh.
Đặc biệt, nếu độc tố tiếp xúc với mắt, người bệnh có thể bị viêm kết mạc, viêm giác mạc với các biểu hiện đỏ mắt, đau, chảy nước mắt, sợ ánh sáng hoặc nhìn mờ. Đây là tình trạng cần được thăm khám chuyên khoa kịp thời.
Bác sĩ Nguyễn Tiến Thành khuyến cáo, khi phát hiện kiến ba khoang bò trên cơ thể, tuyệt đối không dùng tay đập hoặc miết mạnh. Thay vào đó, nên nhẹ nhàng thổi hoặc dùng giấy, vật dụng phù hợp để đưa côn trùng ra khỏi da, tránh làm dập nát.
Nếu nghi ngờ đã tiếp xúc với độc tố, cần nhanh chóng rửa vùng da bằng nước sạch và xà phòng dịu nhẹ, sau đó thấm khô, tránh chà xát. Người bệnh không nên gãi, chọc vỡ mụn nước hoặc tự ý sử dụng các loại thuốc bôi không rõ thành phần.
Khi tổn thương lan rộng, xuất hiện nhiều bóng nước, đau rát dữ dội, có mủ, sưng nóng đỏ tăng dần hoặc kèm sốt, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị. Nếu độc tố tiếp xúc với mắt, cần rửa ngay bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, tránh dụi mắt và đến cơ sở chuyên khoa Mắt để được đánh giá.
