Mỗi độ tháng 4, tháng 5, khi nước sông Đà vào mùa, người dân vùng lòng hồ lại tất bật đánh bắt cá ngần. Từng là thứ cá nhỏ bé không ai ăn, nay cá ngần đã trở thành đặc sản được nhiều thực khách ở các thành phố lớn tìm mua nhờ hương vị thơm ngọt đặc trưng. Trên thị trường, loại cá này có giá dao động từ 100.000-200.000 đồng/kg.
Cá ngần là loài cá nước ngọt sinh sống ở những vùng nước sạch của sông Đà. Chúng có thân màu trắng trong, gần như không có vảy, xương rất mềm, ruột nhỏ chỉ như sợi chỉ nên có thể ăn gần như nguyên con. Hình dáng nhỏ nhắn là đặc điểm dễ nhận biết của loài cá này, bởi con lớn nhất cũng chỉ dài bằng ngón tay út, còn nhiều con chỉ nhỉnh hơn sợi bún một chút.
Đây là loài cá có tính mùa vụ rõ rệt, mỗi năm chỉ xuất hiện trong khoảng tháng 4 đến tháng 5. Chính vì thời gian khai thác ngắn nên sản lượng không nhiều, khiến cá ngần luôn nằm trong nhóm đặc sản theo mùa được người tiêu dùng săn đón.
Theo người dân địa phương, khoảng hơn chục năm trước, khi cá ngần xuất hiện nhiều ở lòng hồ Hòa Bình, hầu như không ai biết tên hay dám ăn. Nhiều gia đình chỉ đánh bắt về làm thức ăn cho lợn, gà, vịt. Sau này, khi thử chế biến, mọi người mới nhận ra thịt cá thơm, ngọt và có thể nấu thành nhiều món ngon. Từ đó, cá ngần dần được thương lái thu mua, đưa đi tiêu thụ ở nhiều tỉnh, thành.
Cá ngần chỉ sinh trưởng trong môi trường nước sạch, thường bơi thành đàn và ăn rong rêu, phù du cùng các loại thực vật thủy sinh. Đến mùa, ngư dân sử dụng lưới mắt nhỏ để đánh bắt từ sáng sớm hoặc chiều tối. Nếu trúng mùa, mỗi thuyền có thể thu được vài chục kilogram cá mỗi ngày, mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người dân vùng lòng hồ.
Hiện nay, giá cá ngần trên thị trường phổ biến từ 150.000-200.000 đồng/kg. Những con có kích thước lớn, thân dày và săn chắc thường được bán với giá cao hơn vì thịt dai, ngọt và thích hợp để chế biến nhiều món. Ngược lại, loại cá nhỏ có giá rẻ hơn, thường được dùng để nấu canh bởi thịt mềm và dễ nát nếu làm chả.
Từ loại cá nhỏ bé này, người dân sông Đà sáng tạo nên nhiều món ăn hấp dẫn như cá ngần chiên giòn, xào, kho, nấu canh chua với cà chua hoặc dứa, hay làm chả trộn cùng trứng và thịt băm. Trong đó, canh chua cá ngần được nhiều người yêu thích vì giữ được vị ngọt nguyên bản của cá, nước dùng thanh mát, rất phù hợp trong những ngày hè.
Theo kinh nghiệm của những người bán lâu năm, cá ngần tươi ngon có thân trắng trong, mắt còn nguyên và thịt săn. Những mẻ cá để lâu thường chuyển sang màu trắng ngà hoặc hơi vàng, thân đục và mắt dễ rụng. Vì vậy, người tiêu dùng nên chọn mua tại các địa chỉ uy tín hoặc ưu tiên sản phẩm được cấp đông ngay sau khi đánh bắt để đảm bảo chất lượng.
Lợi ích của cá ngần với sức khỏe
Không chỉ hấp dẫn bởi vị ngọt thanh tự nhiên và thịt mềm, cá ngần còn được đánh giá là loại thực phẩm giàu dinh dưỡng trong nhóm cá nước ngọt. Dù có kích thước nhỏ, loài cá này chứa nhiều dưỡng chất thiết yếu, góp phần bổ sung năng lượng và hỗ trợ tăng cường sức khỏe.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng, trong 100g cá ngần có khoảng 407 kcal. Đặc biệt, hàm lượng canxi đạt khoảng 761mg/100g, cao hơn nhiều so với nhiều loại cá nước ngọt khác. Canxi là khoáng chất quan trọng giúp hình thành và duy trì hệ xương, răng chắc khỏe, góp phần phòng ngừa loãng xương ở người lớn tuổi, đồng thời hỗ trợ sự phát triển chiều cao của trẻ em trong giai đoạn tăng trưởng.
Một số nghiên cứu cũng cho thấy chế độ ăn giàu canxi có thể góp phần giảm nguy cơ mắc ung thư đại trực tràng. Vì vậy, bổ sung cá ngần vào thực đơn với lượng hợp lý là cách tự nhiên để tăng cường sức khỏe xương khớp và bổ sung khoáng chất cho cơ thể.
Ngoài canxi, cá ngần còn chứa lượng đáng kể axit béo omega-3 – dưỡng chất có lợi cho tim mạch và não bộ. Omega-3 giúp hỗ trợ trí nhớ, giảm phản ứng viêm, bảo vệ hệ tim mạch, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển não và thị giác của thai nhi. Nhờ đó, cá ngần được nhiều chuyên gia khuyến khích đưa vào chế độ ăn của trẻ em và phụ nữ mang thai.
Loài cá này cũng cung cấp nhiều vitamin nhóm B như B2, B12, axit folic cùng các khoáng chất thiết yếu như sắt, magiê và phốt pho. Những dưỡng chất này tham gia vào quá trình tạo máu, tăng cường chuyển hóa năng lượng, hỗ trợ tuần hoàn máu và nâng cao sức đề kháng. Bên cạnh đó, cá ngần còn là nguồn protein chất lượng cao nhưng ít chất béo, phù hợp với người đang kiểm soát cân nặng hoặc xây dựng chế độ ăn lành mạnh.
Theo quan niệm của y học cổ truyền, cá ngần có tính bình, vị ngọt, được cho là có tác dụng bồi bổ cơ thể, hỗ trợ tiêu hóa, nhuận phổi, kiện tỳ và dưỡng khí huyết. Mặc dù những công dụng này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian và cần thêm bằng chứng khoa học để khẳng định, cá ngần vẫn được xem là thực phẩm bổ dưỡng, thích hợp bổ sung vào bữa ăn nhờ giá trị dinh dưỡng cao và hương vị thơm ngon.
