Ẩn mình giữa những cánh rừng và sườn núi phía Bắc, bách bộ là một loại cây thuốc nam không quá nổi tiếng nhưng lại được y học cổ truyền xem là dược liệu quý. Phần rễ củ của cây chứa nhiều hoạt chất có giá trị, nổi bật với công dụng hỗ trợ giảm ho, bảo vệ đường hô hấp, kháng khuẩn và tiêu diệt ký sinh trùng. Ngày nay, nhiều nghiên cứu dược lý cũng đã ghi nhận những tác dụng sinh học đáng chú ý của loại dược liệu này.
Một trong những công dụng được biết đến nhiều nhất của bách bộ là hỗ trợ cải thiện các chứng ho kéo dài, ho gà, viêm phế quản mạn tính, lao phổi và những cơn ho do cơ thể suy nhược. Trong rễ củ có chứa nhóm alcaloid, đặc biệt là hoạt chất stemonin, được cho là có khả năng làm dịu trung khu điều khiển phản xạ ho, từ đó giúp giảm ho một cách tự nhiên mà không ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động hô hấp. Chính vì vậy, bách bộ thường xuất hiện trong nhiều bài thuốc đông y điều trị các bệnh lý đường hô hấp.
Không chỉ phát huy tác dụng trên hệ hô hấp, bách bộ còn được đánh giá cao nhờ đặc tính kháng khuẩn và chống viêm. Các nghiên cứu cho thấy dịch chiết từ dược liệu này có khả năng ức chế sự phát triển của nhiều loại vi khuẩn gây bệnh, trong đó có tụ cầu vàng, liên cầu khuẩn, phế cầu và vi khuẩn gây ho gà. Đây cũng là cơ sở để bách bộ được ứng dụng trong nhiều bài thuốc hỗ trợ điều trị các bệnh nhiễm khuẩn.
Bên cạnh đó, rễ bách bộ từ lâu đã được dân gian sử dụng để hỗ trợ loại bỏ một số loại ký sinh trùng như giun đũa, giun kim, giun móc và các loại giun đường ruột khác. Ngoài ra, dịch chiết từ cây còn có tác dụng đối với chấy, rận, bọ chét, rệp và một số loại côn trùng ký sinh nên thường được dùng ngoài da dưới dạng nước sắc hoặc rượu ngâm theo kinh nghiệm dân gian.
Đối với hệ tiêu hóa, một số nghiên cứu cho thấy bách bộ có khả năng ức chế nhiều chủng vi khuẩn liên quan đến các bệnh nhiễm khuẩn đường ruột như vi khuẩn gây lỵ, phó thương hàn, liên cầu tan huyết hay não mô cầu. Nhờ đặc tính này, dược liệu có thể được sử dụng để hỗ trợ điều trị tiêu chảy do nhiễm khuẩn hoặc một số bệnh lý đường ruột khi có chỉ định của thầy thuốc.
Ngoài những tác dụng kể trên, một lượng nhỏ alcaloid trong bách bộ còn được ghi nhận có khả năng làm dịu hệ thần kinh trung ương. Khi các cơn ho về đêm được cải thiện, người bệnh thường ngủ ngon hơn, giảm cảm giác mệt mỏi và căng thẳng sau thời gian dài mất ngủ vì ho.
Các nghiên cứu dược lý cũng cho thấy hoạt chất stemonin không chỉ có đặc tính kháng khuẩn mà còn thể hiện khả năng hỗ trợ chống lại một số tác nhân gây bệnh, góp phần tăng cường sức đề kháng tự nhiên của cơ thể. Vì vậy, bách bộ thường được sử dụng để hỗ trợ bảo vệ hệ hô hấp, đặc biệt trong giai đoạn giao mùa khi nguy cơ mắc các bệnh viêm đường hô hấp có xu hướng gia tăng.
Mặc dù mang lại nhiều lợi ích, bách bộ vẫn là một vị thuốc cần được sử dụng đúng cách. Người bệnh không nên tự ý dùng hoặc kéo dài thời gian sử dụng nếu chưa có hướng dẫn từ bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền. Việc dùng đúng liều lượng sẽ giúp phát huy hiệu quả của dược liệu đồng thời hạn chế nguy cơ gặp phải tác dụng không mong muốn.
Theo kinh nghiệm dân gian, rượu ngâm củ bách bộ đôi khi được sử dụng với lượng rất nhỏ trong một số trường hợp nhất định. Tuy nhiên, việc lạm dụng hoặc dùng quá liều có thể dẫn đến ngộ độc với các biểu hiện như buồn nôn, nôn, tê bì, ức chế hô hấp và những biến chứng nguy hiểm khác.
Nếu nghi ngờ ngộ độc sau khi sử dụng bách bộ, người bệnh cần ngừng dùng dược liệu và nhanh chóng đến cơ sở y tế để được thăm khám, xử trí kịp thời. Không nên tự áp dụng các mẹo dân gian thay thế cho việc cấp cứu, đặc biệt khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường hoặc triệu chứng nặng.
