Từng là thứ quả quê dân dã gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ 7X, 8X ở miền Bắc, quả chay nay lại được người thành phố tìm mua mỗi khi hè về. Những trái chay vàng ươm, thơm dịu, có vị chua ngọt đặc trưng không chỉ gợi nhớ những khu vườn quê mà còn trở thành nguyên liệu cho nhiều món ăn dân dã.
Ngày trước, trẻ nhỏ thường rủ nhau trèo cây hái những quả chay xanh, đem xuống chấm muối ăn chơi. Quả xanh có vị chua khá mạnh nhưng thanh, thơm, càng ăn càng thấy kích thích vị giác. Người lớn lại thường dùng chay làm nguyên liệu nấu ăn, phổ biến nhất là nấu canh chua hoặc kho cá, kho thịt.
Quả chay có hình tròn hơi dẹt, vỏ mềm, khi còn non mang màu xanh. Đến lúc chín, quả chuyển sang vàng cam, phần thịt bên trong có màu hồng nhạt và chứa nhiều hạt nhỏ. Chay chín mềm, thơm dịu, vị chua ngọt hài hòa, không quá gắt. Đây cũng là thời điểm quả được nhiều người mua về ăn trực tiếp.
Điểm đặc biệt của chay nằm ở khả năng tạo vị chua rất riêng cho món ăn. Nếu sấu thường cho vị chua rõ và hơi sắc, me có vị chua đậm, thì chay lại mang đến vị chua thanh, thơm và dịu hơn. Khi nấu, thịt quả mềm ra, hòa vào nước dùng tạo độ sánh nhẹ và giúp món canh có hương vị đặc trưng. Chay xanh thường được dùng để nấu canh cá, canh cua hoặc kho cá. Còn chay chín có thể ăn trực tiếp, chấm muối ớt hoặc để lạnh để thưởng thức trong những ngày nóng.
Không chỉ xuất hiện trong những căn bếp quê, quả chay ngày nay còn được bán trên các chợ mạng và cửa hàng đặc sản. Người thành phố tìm mua không chỉ vì tò mò về một loại quả dân dã mà còn bởi mong muốn tìm lại hương vị tuổi thơ. Giá chay tươi thường dao động khoảng 35.000-50.000 đồng/kg tùy thời điểm, chất lượng và nguồn hàng. Chay phơi khô có giá cao hơn, có thể lên tới khoảng 170.000 đồng/kg, được mua để bảo quản lâu và sử dụng dần trong các món canh, món kho.
Cây chay có tên khoa học là Artocarpus tonkinensis, thuộc họ Dâu tằm. Đây là cây thân gỗ lâu năm, có thể cao khoảng 10-15 m, tán rộng nên ngoài lấy quả còn được trồng làm cây bóng mát. Lá chay có hình bầu dục, mặt trên xanh bóng, mặt dưới phủ lớp lông ngắn. Hoa thường xuất hiện vào khoảng tháng 3-4, sau đó cây kết quả và cho thu hoạch vào mùa hè, thường từ tháng 7 đến tháng 9.
Chay là loại cây tương đối dễ trồng, phù hợp với khí hậu nhiệt đới, ưa sáng và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ. Nếu được trồng từ cây giống khỏe, chăm sóc tốt, cây có thể bắt đầu cho quả sau vài năm.
Quả chay không chỉ hấp dẫn bởi vị chua ngọt đặc trưng mà còn chứa một số thành phần như vitamin, axit amin, enzyme tự nhiên và các hợp chất chống oxy hóa. Trong y học cổ truyền, quả chay cũng được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian. Khi ăn với lượng phù hợp, loại quả này có thể góp phần hỗ trợ tiêu hóa, kích thích vị giác và bổ sung một số dưỡng chất cho cơ thể.
Những lợi ích của quả chay với sức khỏe
Hỗ trợ hệ tiêu hóa
Vị chua tự nhiên cùng các enzyme có trong quả chay được cho là có thể hỗ trợ quá trình tiêu hóa, đồng thời kích thích vị giác, giúp ăn ngon miệng hơn. Quả chay cũng chứa chất xơ, góp phần hỗ trợ hoạt động của đường ruột và nhuận tràng khi sử dụng ở mức vừa phải.
Đây cũng là lý do chay xanh thường được dùng để nấu canh chua, kho cá hoặc chế biến các món ăn dân dã. Vị chua thanh giúp món ăn dễ ăn hơn, nhất là trong những ngày hè nóng bức.
Bổ sung chất chống oxy hóa
Quả chay chứa một số vitamin và hợp chất chống oxy hóa. Những chất này có khả năng giúp bảo vệ tế bào trước tác động của các gốc tự do, qua đó góp phần duy trì sức khỏe tổng thể. Tuy nhiên, quả chay chỉ nên được xem là một phần trong chế độ ăn đa dạng, không thể thay thế các nguồn rau củ và trái cây khác.
Hỗ trợ sức khỏe tim mạch
Nhờ có chất xơ cùng các hợp chất chống oxy hóa, quả chay có thể góp phần vào một chế độ ăn uống lành mạnh, từ đó hỗ trợ sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ bằng chứng để khẳng định việc ăn quả chay có thể trực tiếp làm giảm cholesterol, điều trị cao huyết áp hoặc phòng ngừa bệnh tim mạch.
Tiềm năng chống viêm
Trong y học cổ truyền, một số bộ phận của cây chay được sử dụng trong các bài thuốc dân gian với mục đích hỗ trợ giảm viêm, tiêu sưng. Các nghiên cứu bước đầu về những hợp chất tự nhiên trong cây chay cũng cho thấy một số hoạt tính sinh học đáng chú ý. Dù vậy, cần có thêm nghiên cứu để xác định rõ tác dụng và mức độ hiệu quả trên cơ thể người.
Ngoài quả, một số bộ phận khác của cây chay cũng được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian. Người dùng, đặc biệt là những người đang điều trị bệnh hoặc có bệnh nền, không nên tự ý sử dụng quả hay các bộ phận của cây với mục đích chữa bệnh mà nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế.
