Vốn mọc hoang ven bờ kênh, mương nước, cà na nay đã trở thành đặc sản miền Tây được nhiều người săn tìm mỗi khi vào mùa. Với vị chua chát đặc trưng nhưng càng ăn càng cuốn, cà na gợi nhớ tuổi thơ của biết bao thế hệ vùng sông nước.
Trước đây, cây cà na mọc tự nhiên khắp các tỉnh miền Tây Nam Bộ. Những hàng cà na thường được người dân trồng dọc bờ ruộng, bờ ao để giữ đất, chống sạt lở vào mùa lũ hoặc trồng ở bờ rào. Loại cây này rất dễ sống, chịu hạn tốt, ít sâu bệnh và gần như không cần chăm sóc cầu kỳ. Chỉ cần ghim một cành xuống đất, cây cũng có thể bén rễ rồi phát triển xanh tốt.
Hiện nay, ở miền Tây phổ biến hai giống cà na là cà na bản địa và cà na Thái. Trong đó, cà na Thái được trồng nhiều hơn nhờ trái to, ít chua chát, cho năng suất cao và có thể thu hoạch quanh năm. Còn cà na bản địa vẫn được nhiều người yêu thích bởi hương vị đậm đà đặc trưng của miền sông nước.
Cây cà na bản địa thuộc dạng thân gỗ, có thể cao từ 10-25m, tán rộng và nhiều cành nhánh. Khoảng tháng 3-4 hằng năm, cây bắt đầu ra hoa trắng nhỏ li ti. Đến mùa nước nổi, từ tháng 7 đến tháng 9 âm lịch, cà na bước vào vụ thu hoạch rộ nhất. Trái cà na có hình bầu dục, dài khoảng 3-4cm, vỏ nhẵn bóng. Khi còn xanh, quả có vị chua và chát khá rõ, lúc chín chuyển vàng nhạt, thơm nhẹ và bớt gắt hơn.
Những năm gần đây, cà na không còn là thức quà quê ít người để ý mà đã trở thành món ăn vặt được nhiều thực khách ưa chuộng. Tại các khu du lịch, chợ truyền thống ở An Giang, Cần Thơ..., cà na được bày bán phổ biến với nhiều cách chế biến hấp dẫn. Giá cà na dao động khoảng 15.000-35.000 đồng/kg tùy thời điểm và mùa vụ.
Để thu hoạch cà na, người dân phải chèo xuồng len lỏi giữa những hàng cây ven sông hoặc dùng sào móc, leo thang hái quả. Những cây lâu năm cao lớn đòi hỏi người hái phải thật khéo léo mới có thể thu hoạch được nhiều trái.
Điều làm nên sức hút của cà na chính là hương vị rất riêng, hòa quyện giữa chua, chát, mặn, ngọt và cay. Từ những trái cà na tươi, người miền Tây chế biến thành nhiều món ngon như cà na đập dập trộn muối ớt, cà na ngâm đường, ngâm nước mắm hay rim chua ngọt.
Trong đó, món cà na đập dập được xem là “linh hồn” của loại quả này. Để có mẻ cà na ngon, người làm phải đập trái vừa đủ để không bị nát, sau đó ngâm muối rồi xả nước nhiều lần nhằm giảm vị chát. Khi ăn, cà na vẫn giữ được độ giòn, vị chua thanh hòa cùng muối ớt cay nồng khiến nhiều người “ghiền” ngay từ lần đầu thưởng thức.
Không dừng lại ở các món ăn dân dã, cà na ngày nay còn được chế biến thành mứt, siro hay rượu cà na, giúp nâng giá trị loại quả quê này lên đáng kể. Nhiều cơ sở còn bán cà na đập sẵn, khía sẵn và đóng gói gửi đi khắp nơi phục vụ nhu cầu của khách hàng.
Lợi ích của quả cà na với sức khỏe
Hỗ trợ kiểm soát cân nặng
Cà na là loại quả giàu chất xơ, rất phù hợp với những người đang muốn duy trì vóc dáng hoặc giảm cân. Lượng chất xơ dồi dào giúp tạo cảm giác no lâu, hạn chế cảm giác thèm ăn và hỗ trợ quá trình trao đổi chất diễn ra hiệu quả hơn. Nhờ vậy, cơ thể có thể đốt cháy mỡ thừa nhanh hơn và kiểm soát cân nặng tốt hơn.
Không chỉ vậy, chất xơ trong cà na còn hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động ổn định, kích thích nhu động ruột, hạn chế táo bón và bệnh trĩ, đồng thời giúp cơ thể hấp thu dưỡng chất hiệu quả hơn.
Hỗ trợ phòng ngừa tiểu đường
Cà na chứa nhiều chất chống oxy hóa cùng hợp chất chống glycation, góp phần hỗ trợ ngăn ngừa bệnh tiểu đường và hạn chế các biến chứng liên quan. Loại quả này còn giúp ổn định lượng đường trong máu, hỗ trợ cơ thể tiết insulin đúng thời điểm và với lượng phù hợp, từ đó hạn chế tình trạng đường huyết tăng giảm thất thường.
Giúp ổn định cholesterol
Trong cà na có chứa các axit béo omega-3 có lợi cho sức khỏe tim mạch. Thành phần này giúp cân bằng cholesterol trong cơ thể, đồng thời hỗ trợ đào thải lượng omega-6 dư thừa. Nhờ đó, nguy cơ mắc các bệnh tim mạch như xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim hay đột quỵ cũng được giảm bớt.
Hỗ trợ chăm sóc môi
Một công dụng khác của cà na được nhiều người yêu thích là khả năng hỗ trợ làm dịu tình trạng môi khô, nứt nẻ. Chiết xuất từ loại quả này thường được ứng dụng trong các sản phẩm dưỡng môi giúp môi mềm mại hơn.
Hỗ trợ phòng chống ung thư
Các hợp chất chống oxy hóa trong quả cà na có khả năng bảo vệ tế bào trước những tác nhân gây hại, đồng thời góp phần ức chế sự phát triển của các tế bào bất thường. Nhờ đó, cà na được xem là loại quả có tiềm năng hỗ trợ phòng ngừa ung thư và tăng cường sức khỏe tổng thể.
Bài thuốc dân gian từ quả cà na
Từ lâu, quả cà na không chỉ được dùng để chế biến món ăn vặt mà còn xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian nhờ vị chua thanh và đặc tính tốt cho sức khỏe. Dưới đây là một số cách dùng phổ biến:
- Hỗ trợ giảm đau họng, viêm amidan, khô rát cổ: Dùng khoảng 6–12g cà na bỏ hạt, chiết lấy nước rồi ngậm nhiều lần trong ngày. Ngoài ra có thể giã quả tươi lấy nước uống hoặc hãm như trà để sử dụng hằng ngày.
- Bổ sung vitamin C cho cơ thể: Khoảng 30 quả cà na tươi đem sắc lấy nước uống liên tục trong vài tuần giúp hỗ trợ phòng ngừa thiếu hụt vitamin C.
- Giảm ho do cảm lạnh: Cà na hấp cùng đường phèn, sau đó ăn cả phần quả và uống nước để làm dịu cổ họng, giảm ho.
- Hỗ trợ giảm nghén cho phụ nữ mang thai: Dùng 9 quả cà na giã nhẹ, sắc lấy nước uống trong ngày giúp giảm cảm giác buồn nôn.
- Giải rượu: Khoảng 10 quả cà na đem nấu lấy nước uống được dân gian dùng để hỗ trợ giải rượu, giảm cảm giác mệt sau khi uống nhiều bia rượu.
