Nhắc đến đặc sản Lạng Sơn, na núi đá Chi Lăng là cái tên khiến nhiều người tò mò bởi được trồng trên những sườn núi đá cao hàng trăm mét. Lớn lên giữa địa hình khắc nghiệt, cây na cho những trái quả to đều, cùi dày, ít hạt, vị ngọt thơm đặc trưng. Đặc biệt, hành trình đưa những thúng na từ đỉnh núi xuống chân núi cũng trở thành nét độc đáo mỗi khi mùa na về.
Tại Chi Lăng, na được trồng chủ yếu trên những núi đá có địa hình dốc, hiểm trở. So với na trồng trên đất thịt, na núi đá được người dân địa phương đánh giá có chất lượng vượt trội, quả chắc, mã đẹp và hương vị đậm đà. Cây na thường sau khoảng 3 năm trồng đã bắt đầu cho quả, nhưng để cây sai quả, quả lớn đều và chín đúng vụ, người trồng phải bỏ nhiều công sức chăm sóc.
Trên những sườn núi đá, đất trồng thường không nhiều nên người dân phải vun, bổ sung đất, làm cỏ, tỉa cành và chăm sóc cây theo từng giai đoạn. Gần đến thời điểm thu hoạch, na còn được bảo vệ khỏi ruồi vàng bằng các biện pháp sử dụng chai nhựa và chất dụ sinh học nhằm hạn chế sâu bệnh, giữ quả đẹp đến khi hái.
Khó khăn lớn nhất với người trồng na Chi Lăng không chỉ nằm ở việc chăm sóc mà còn là đưa nông sản từ trên núi xuống. Đường núi dốc và hiểm trở khiến việc gùi từng thúng na vừa mất thời gian, vừa dễ làm quả bị va đập, dập nát.
Khoảng chục năm trở lại đây, người dân địa phương đã sáng tạo hệ thống tời na bằng dây cáp, bánh ròng rọc và động cơ xe gắn máy. Hai đường dây cáp được thiết kế song song, nối từ đỉnh núi xuống điểm tập kết dưới chân núi. Những thúng na sau khi thu hái, lựa từng quả rồi xếp cẩn thận vào giỏ sẽ được đưa lên hệ thống và kéo xuống.
Mỗi thúng na thường nặng khoảng 20-30kg, trong khi một lượt tời có thể vận chuyển tối đa khoảng 70kg. Khi các thúng na đầy được đưa xuống, những giỏ rỗng lại được kéo ngược lên để tiếp tục thu hái. Hệ thống này không chỉ giúp tiết kiệm đáng kể công sức mà còn hạn chế tình trạng quả bị dập trong quá trình vận chuyển. Người dân cũng tận dụng tời để đưa phân bón lên núi, giúp việc chăm sóc cây thuận tiện hơn.
Khi xuống đến chân núi, na được phân loại theo kích cỡ, lót giấy và đóng vào thùng xốp trước khi chuyển đi tiêu thụ. Na núi đá Chi Lăng có hai dạng phổ biến là na dai và na bở. Na dai có vỏ mềm, thịt trắng, ít hạt, vị ngọt thơm, dễ bóc và bảo quản được lâu. Trong khi đó, na bở có múi mềm, to, vị ngọt đậm nhưng thường nhiều hạt hơn.
Khoảng tháng 8 hằng năm là thời điểm na Chi Lăng bước vào mùa thu hoạch rộ. Những vườn na trên núi đá khi ấy trở thành điểm đến hấp dẫn với du khách muốn tận mắt chứng kiến cảnh người dân thu hái và trải nghiệm thưởng thức na ngay tại vườn. Nhiều người cũng chọn mua những thúng na tươi về làm quà sau chuyến đi Lạng Sơn.
Tại vườn, na Chi Lăng có giá khoảng 35.000-60.000 đồng/kg tùy kích cỡ và thời điểm. Những quả đặc biệt lớn, chỉ khoảng 2 quả/kg, khi đưa xuống Hà Nội có thể được bán với giá 80.000-120.000 đồng/kg.
Lợi ích của quả na với sức khỏe
Hỗ trợ hệ tiêu hóa
Quả na chứa lượng chất xơ nhất định, giúp tăng cường nhu động ruột, hỗ trợ quá trình tiêu hóa và hạn chế táo bón. Chất xơ cũng góp phần nuôi dưỡng các vi khuẩn có lợi trong đường ruột, từ đó giúp duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh.
Bổ sung vitamin C, tăng sức đề kháng
Na là nguồn cung cấp vitamin C, một chất chống oxy hóa giúp bảo vệ tế bào trước tác động của các gốc tự do. Vitamin C cũng đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của hệ miễn dịch và quá trình sản xuất collagen, góp phần duy trì làn da khỏe mạnh.
Tốt cho sức khỏe tim mạch
Trong quả na có kali và magiê, hai khoáng chất cần thiết cho hoạt động bình thường của cơ thể, đồng thời góp phần duy trì huyết áp và nhịp tim ổn định. Na cũng chứa vitamin B6, dưỡng chất tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa.
Góp phần chăm sóc da
Vitamin C và các hợp chất chống oxy hóa trong na có thể giúp bảo vệ tế bào trước tác động của quá trình oxy hóa. Vitamin C còn cần thiết cho quá trình hình thành collagen, từ đó góp phần duy trì độ săn chắc và đàn hồi tự nhiên của da.
Hỗ trợ sức khỏe mắt
Quả na cung cấp một số vitamin và khoáng chất cần thiết cho cơ thể, trong đó có vitamin B2. Dưỡng chất này tham gia vào quá trình chuyển hóa và duy trì chức năng bình thường của mắt.
Hỗ trợ kiểm soát đường huyết khi ăn hợp lý
Chất xơ trong na có thể làm chậm quá trình hấp thu đường, giúp hạn chế tình trạng đường huyết tăng nhanh sau ăn. Tuy nhiên, na vẫn là loại quả có vị ngọt và chứa carbohydrate, vì vậy người cần kiểm soát đường huyết nên ăn với khẩu phần vừa phải.
Bổ sung chất chống oxy hóa
Bên cạnh vitamin C, na còn chứa các hợp chất thực vật có hoạt tính chống oxy hóa. Những chất này giúp cơ thể chống lại tác động của các gốc tự do. Một số nghiên cứu đang tìm hiểu tiềm năng của các hợp chất trong na đối với sức khỏe, nhưng chưa đủ cơ sở để xem na là thực phẩm có khả năng phòng hoặc điều trị ung thư.
Lưu ý khi ăn na
- Tuyệt đối không ăn hạt na: Hạt na chứa các độc tố, có thể gây ngộ độc nếu nuốt phải.
- Không ăn na khi đang đói: Ăn na lúc đói có thể khiến đường huyết tăng cao đột ngột và gây khó chịu cho dạ dày.
- Chọn na chín kỹ: Na xanh hoặc na chưa chín hẳn có thể gây táo bón và khó tiêu. Nên chọn những quả na đã chín mềm, có mùi thơm đặc trưng.
