Giữa những cánh rừng của miền Trung và Tây Nguyên có một loại quả dân dã gắn bó với tuổi thơ của nhiều thế hệ người dân miền núi, đó là bứa rừng. Từng chỉ là loại quả mọc hoang, ít được chú ý, ngày nay bứa đã trở thành đặc sản được nhiều người thành thị săn tìm nhờ hương vị chua thanh đặc trưng và khả năng tạo vị cho nhiều món ăn truyền thống.
Bứa rừng thuộc họ Măng cụt (Clusiaceae), phân bố tự nhiên ở nhiều địa phương như Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk và một số tỉnh Nam Bộ. Cây phát triển tốt trong điều kiện khí hậu nhiệt đới, thích nghi với vùng đồi núi, đất rừng và có sức sống khá bền bỉ.
Khi trưởng thành, cây bứa thường cao từ 5-7m, những cây lâu năm có thể đạt chiều cao 10-15m. Thân cây màu nâu xám, tán lá rộng và xanh quanh năm. Vào khoảng đầu mùa hè, cây bắt đầu ra quả. Những chùm bứa vàng óng nổi bật giữa nền lá xanh tạo nên khung cảnh đặc trưng của núi rừng, thu hút không ít du khách và người yêu thiên nhiên.
Quả bứa có hình cầu hơi dẹt, đường kính khoảng 5-8cm, vỏ dày và cứng. Khi còn non, quả có màu xanh, đến lúc chín chuyển sang vàng tươi hoặc vàng cam bắt mắt. Bên trong gồm nhiều múi xếp đều nhau, có màu vàng nhạt. Hình dáng của bứa khá giống măng cụt nên nhiều người ví đây là "măng cụt rừng", tuy nhiên hương vị lại hoàn toàn khác biệt.
Nếu măng cụt nổi tiếng với vị ngọt thì bứa lại hấp dẫn bởi vị chua dịu pha chút chát nhẹ. Khi nếm, vị chua thanh lan tỏa nơi đầu lưỡi, sau đó để lại hậu vị ngọt nhẹ cùng mùi thơm đặc trưng. Chính hương vị này giúp bứa trở thành nguyên liệu tạo vị chua tự nhiên rất được ưa chuộng trong ẩm thực miền Trung.
Từ lâu, người dân vùng núi đã sử dụng vỏ bứa để nấu canh chua cá, canh hải sản, kho cá biển hay kho thịt. Vị chua của bứa thanh mát, không gắt như me hay giấm, đồng thời giúp khử mùi tanh hiệu quả. Ngoài ra, quả chín còn được ngâm với đường hoặc mật ong để làm thức uống giải khát có hương vị lạ miệng. Một số nơi còn phơi khô vỏ bứa để dùng dần quanh năm, vừa tiện bảo quản vừa giữ được hương vị đặc trưng.
Hiện nay, bứa tươi được bán với giá khoảng 35.000-55.000 đồng/kg, trong khi vỏ bứa phơi khô có giá từ 150.000-200.000 đồng/kg nhờ có thể bảo quản lâu và được nhiều người tìm mua để làm gia vị.
Để đáp ứng nhu cầu thị trường, nhiều hộ dân đã đưa cây bứa từ rừng về trồng trong vườn hoặc phát triển theo mô hình kinh tế vườn rừng. Cây có thể nhân giống bằng hạt hoặc ghép cành, trong đó gieo hạt là phương pháp phổ biến nhất. Hạt được lấy từ những quả chín già, gieo trong bầu đất giàu hữu cơ và sau khoảng 1-2 tháng sẽ nảy mầm. Khi cây giống cao khoảng 30-50cm có thể đem trồng ngoài vườn. Hiện cây giống được bán với giá khoảng 20.000-60.000 đồng/cây, tùy kích thước.
Bứa là loài cây tương đối dễ chăm sóc, ít sâu bệnh và phù hợp với nhiều loại đất đồi. Sau khoảng 2-3 năm trồng, cây bắt đầu cho thu hoạch. Mùa bứa chín thường kéo dài từ tháng 6 đến khoảng tháng 8 âm lịch. Đây cũng là thời điểm những phiên chợ vùng cao hay các tuyến đường miền núi xuất hiện nhiều sạp bán bứa tươi.
Lợi ích của quả bứa rừng với sức khỏe
Hỗ trợ kiểm soát cân nặng
Quả bứa rừng chứa axit hydroxycitric (HCA) – hợp chất được nhiều nghiên cứu quan tâm về khả năng hỗ trợ kiểm soát cân nặng. Theo thông tin từ WebMD, HCA có thể góp phần làm giảm quá trình chuyển hóa carbohydrate thành chất béo, từ đó hạn chế tích tụ mỡ và giảm quá trình tổng hợp cholesterol trong cơ thể. Một số nghiên cứu cũng cho thấy HCA có thể hỗ trợ giảm cân mà không gây tác động đáng kể đến hệ thần kinh.
Bên cạnh đó, HCA được cho là có khả năng ức chế hoạt động của enzyme citrate lyase, một enzyme tham gia vào quá trình tổng hợp chất béo. Tuy nhiên, hiệu quả giảm cân còn phụ thuộc vào chế độ ăn uống, luyện tập và lối sống lành mạnh, vì vậy bứa nên được xem là thực phẩm hỗ trợ thay vì phương pháp giảm cân duy nhất.
Góp phần giảm căng thẳng, stress
Thành phần HCA trong quả bứa được cho là có khả năng hỗ trợ điều hòa nồng độ cortisol – hormone thường tăng cao khi cơ thể căng thẳng. Việc kiểm soát hormone này có thể góp phần cải thiện trạng thái tinh thần.
Ngoài ra, một số hợp chất tự nhiên trong quả bứa còn được cho là có khả năng thúc đẩy quá trình sản sinh serotonin, chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm giác thư giãn, vui vẻ và hài lòng. Dù vậy, các nghiên cứu về tác dụng này vẫn cần được tiếp tục để khẳng định rõ hơn.
Hỗ trợ kiểm soát cholesterol trong máu
Cholesterol trong máu tăng cao là một trong những yếu tố làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch như nhồi máu cơ tim, đau thắt ngực hay đột quỵ.
Một số nghiên cứu cho thấy HCA trong quả bứa có thể góp phần làm giảm quá trình hình thành chất béo từ đường, đồng thời hạn chế tổng hợp cholesterol trong cơ thể. Nhờ đó, việc bổ sung bứa với lượng phù hợp trong chế độ ăn có thể hỗ trợ duy trì mức cholesterol khỏe mạnh. Tuy nhiên, đây không phải là thực phẩm thay thế thuốc điều trị đối với người mắc rối loạn mỡ máu.
Hỗ trợ điều hòa đường huyết
HCA trong quả bứa cũng được cho là có ảnh hưởng đến trung tâm kiểm soát cảm giác no của não bộ, từ đó giúp giảm cảm giác thèm ăn và hạn chế nhu cầu tiêu thụ thực phẩm giàu đường ở một số người.
Bên cạnh đó, loại quả này còn được cho là có thể hỗ trợ quá trình trao đổi chất, góp phần giúp lượng đường trong máu ổn định hơn và hạn chế tình trạng tăng giảm đột ngột. Tuy nhiên, người mắc bệnh đái tháo đường vẫn cần tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ và không nên sử dụng bứa như một biện pháp thay thế thuốc.
