Na rừng có tên khoa học là Kadsura coccinea, thuộc nhóm cây dây leo thân gỗ, thường bám và vươn mình trên những cây rừng cao lớn. Cây mọc hoàn toàn hoang dại, phân bố nhiều ở các cánh rừng sâu thuộc Lạng Sơn, Lào Cai, Điện Biên… Càng đi vào rừng sâu, ít dấu chân người, na rừng lại càng sinh trưởng mạnh, cho quả to và đều hơn.
Quả na rừng có hình dáng khá đặc biệt, khác hẳn na trồng quen thuộc. Vỏ quả chia thành nhiều múi nhỏ, khi còn non có màu xanh, đến lúc chín chuyển dần sang vàng nhạt hoặc đỏ rực tùy loại. Khi bổ ra, phần ruột mềm, mọng nước, có mùi thơm rất riêng, ngọt nhẹ, dễ chịu. Điều thú vị là khi ăn na rừng chín, người ta có thể cắn cả phần vỏ múi mềm để cảm nhận rõ hơn hương thơm đặc trưng lan tỏa trong miệng.
Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, na rừng có hai loại chính là na trắng và na đỏ. Na trắng khi chín thường có vỏ vàng nhạt, khe múi hơi ánh đỏ, ruột bên trong màu đỏ hồng. Trong khi đó, na đỏ gây ấn tượng mạnh bởi cả vỏ lẫn ruột đều mang sắc đỏ tươi bắt mắt. Không chỉ khác nhau về hình thức, hai loại na này còn có sự chênh lệch về giá trị sử dụng. Na đỏ được đánh giá có dược tính cao hơn, vì vậy luôn được ưa chuộng và có giá bán cao hơn so với na trắng.
Na rừng không có quanh năm mà chỉ vào mùa từ tháng 4 đến hết tháng 10. Càng về giữa vụ, quả càng thơm và đạt chất lượng tốt nhất. Đến mùa na, người dân vùng núi lại rủ nhau vào rừng thu hái. Công việc này không hề nhẹ nhàng: phải trèo đèo, lội suối, băng qua những khu rừng rậm rạp, thậm chí ở lại rừng 1–2 ngày mới gom đủ quả. Để hái được na, người hái còn phải leo lên những cây cao tít, đòi hỏi sức khỏe và sự thông thạo địa hình. Bù lại, có những ngày trúng mùa, người đi hái na rừng có thể kiếm được cả triệu đồng.
Trước kia, na rừng chín rụng đầy gốc, ít người để ý. Người đi rừng hái ăn cho đỡ mệt, đỡ đói rồi lại tiếp tục công việc. Thế nhưng vài năm trở lại đây, na rừng bất ngờ “lên đời” nhờ được truyền tai là tốt cho sức khỏe, dùng để ngâm rượu hoa quả hoặc ủ rượu vang rất thơm và bổ. Từ đó, loại quả rừng này trở thành hàng “hot”, được người thành phố săn tìm qua các chợ mạng.
Theo những người buôn na rừng, giá thu mua tại rừng hiện dao động từ 90.000 – 120.000 đồng/kg. Sau khi làm sạch, tách hạt, đóng gói hút chân không, giá bán ra thị trường có thể lên tới khoảng 170.000 đồng/kg. Dù giá không hề rẻ nhưng na rừng luôn trong tình trạng “cháy hàng”, bởi sản lượng không nhiều, muốn mua thường phải chờ đợi nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần mới gom đủ.
Những tác dụng sức khoẻ của quả na rừng
Theo kinh nghiệm dân gian, na rừng thường được dùng làm vị thuốc bổ, giúp hoạt huyết, giảm đau và kích thích tiêu hóa. Liều dùng phổ biến khoảng 8–16g mỗi ngày, lấy vỏ rễ hoặc vỏ thân phơi khô, tán nhỏ rồi ngâm rượu uống, chia làm hai lần trong ngày. Quả na rừng khi chín có thể ăn được, còn hạt đôi khi được sử dụng thay thế ngũ vị tử bắc trong một số bài thuốc dân gian.
Trong y học cổ truyền, na rừng được xem là dược liệu có tác dụng ích thận, cố tinh, thường dùng để hỗ trợ tăng cường sinh lý nam giới, đồng thời góp phần nâng cao sức khỏe tổng thể.
Theo BSCKII Huỳnh Tấn Vũ (Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM), quả na rừng còn có tác dụng an thần, giúp cải thiện giấc ngủ. Quả có thể đem hãm trà, pha nước uống để hỗ trợ thư giãn và ngủ ngon hơn.
Đáng chú ý, na rừng là một trong ba vị thuốc quan trọng trong bài thuốc “Tứn khửn” – bài thuốc dân gian nổi tiếng của đồng bào dân tộc Sơn La trong việc hỗ trợ điều trị yếu sinh lý. Tuy nhiên, các chuyên gia khuyến cáo cần thận trọng khi sử dụng rượu na rừng ngâm, bởi nếu dùng không đúng cách có thể gây tác dụng không mong muốn đối với sức khỏe.
Bên cạnh quả, rễ cây na rừng cũng được đánh giá là dược liệu quý trong Đông y. Theo y học cổ truyền, rễ na rừng có vị cay, hơi đắng, tính ấm, mùi thơm nhẹ; quy vào kinh vị và đại tràng. Dược liệu này có tác dụng hành khí, giảm đau, hoạt huyết, khu phong, tiêu ứ và giảm sưng đau.
