Quả thị là một thức quả quen thuộc, gắn với ký ức của nhiều thế hệ người Việt. Cây có tên khoa học Diospyros decandra, thuộc họ Thị (Ebenaceae), được trồng từ lâu ở nhiều vùng nông thôn, thường xuất hiện trong vườn nhà, sân đình, ven chùa hoặc trước ngõ. Mỗi độ cuối hè sang thu, những quả thị chín vàng lại tỏa hương thơm đặc trưng, gợi nhắc không khí dịu dàng của mùa thu và những câu chuyện cổ tích quen thuộc.
Cây thị là loài thân gỗ sống lâu năm, sinh trưởng khá chậm nhưng có tuổi thọ cao. Những cây thông thường có thể cao khoảng 5-6m, trong khi các cây cổ thụ lâu năm có thể phát triển lớn hơn nhiều. Thân cây có lớp vỏ nâu sẫm, xù xì, tán lá xanh tốt và khá rộng. Lá thị thuôn dài, mọc so le, mặt trên xanh đậm hơn mặt dưới, gân lá nổi rõ.
Cây thường ra hoa vào khoảng tháng 4-5 âm lịch. Hoa nhỏ, màu trắng, mọc thành cụm và có mùi thơm nhẹ. Sau đó, cây bắt đầu kết quả. Quả non có màu xanh, đến cuối hè và đầu thu sẽ chuyển dần sang màu vàng óng khi chín.
Quả thị thường có dạng tròn, một số giống có hình hơi dẹt. Khi chín, vỏ quả mịn, màu vàng tươi, bên trong chia thành nhiều múi. Thị sáp thường có kích thước nhỏ, hương thơm đậm và lưu hương lâu, trong khi thị tròn có quả lớn hơn và mùi thơm dịu hơn.
Điểm làm nên sức hút đặc biệt của quả thị không hẳn nằm ở hương vị mà chính là mùi thơm khó lẫn. Chỉ cần đặt vài quả chín trong chiếc đĩa hoặc giỏ tre, hương thơm ngọt dịu có thể lan tỏa khắp căn phòng trong nhiều ngày. Từ xa xưa, người Việt thường đựng thị trong những chiếc giỏ nhỏ rồi treo trong nhà để thưởng hương. Ngày nay, nhiều người vẫn mua thị để bày trong phòng, trang trí hoặc đặt lên bàn thờ vào những dịp lễ và khi mùa thu về.
Nếu ăn, phần thịt quả chín mềm, có vị ngọt nhẹ xen chút chát đặc trưng. Tuy nhiên, không phải ai cũng quen với kết cấu mềm và mùi thơm khá đậm của loại quả này. Với nhiều người, quả thị vì thế giống một món quà của ký ức hơn là loại trái cây để ăn hàng ngày. Hình ảnh giỏ thị vàng óng cùng mùi hương thoang thoảng đã trở thành dấu ấn quen thuộc của làng quê và tuổi thơ.
Không chỉ cho quả, cây thị còn có tán lá xanh tốt, thích hợp trồng trong sân vườn để tạo bóng mát và tăng thêm vẻ xanh mát cho không gian sống. Với những cây có thân già, dáng đẹp, bộ rễ ấn tượng, thị cũng được nhiều người đưa vào chậu và tạo tác thành bonsai. Qua bàn tay của người chơi cây cảnh, những cây thị lâu năm có thể trở thành điểm nhấn độc đáo cho sân vườn hoặc không gian nhà ở.
Từ lâu, một số bộ phận của cây thị như lá, vỏ, rễ và hạt đã được sử dụng trong các bài thuốc dân gian. Lá thị thường được sử dụng để trị táo bón, các chứng khó tiêu, đầy bụng, trong khi hạt và các bộ phận khác cũng được tận dụng làm dược liệu. Hạt thị ngâm trà uống còn giúp hỗ trợ chống lão hoá, giúp làn da căng mịn, tươi tắn hơn.
Có thời điểm, cây thị dần ít xuất hiện ở nhiều vùng quê do sinh trưởng chậm và mất nhiều năm mới cho thu hoạch, trong khi nhiều loại cây ăn quả khác mang lại hiệu quả kinh tế nhanh hơn. Thế nhưng vài năm gần đây, loại quả gắn với ký ức tuổi thơ này lại được nhiều người tìm mua mỗi khi vào mùa.
Từ cuối hè đến đầu thu, quả thị được bày bán tại các chợ truyền thống, chợ mạng và nhiều gánh hàng rong. Ngoài bán theo cân, thị còn được lựa chọn theo từng quả hoặc đặt trong những chiếc giỏ tre nhỏ để làm quà tặng, trang trí. Giá thị tươi thường dao động khoảng 35.000-70.000 đồng/kg; những quả thị sáp đẹp, thơm đậm hoặc hàng đầu vụ có thể được bán với giá khoảng 90.000-100.000 đồng/kg.
Ý nghĩa phong thủy khi trồng cây thị
Trong quan niệm dân gian, cây thị thường gắn với ý nghĩa bình an, may mắn và sự bền vững. Cây sống lâu năm, xanh tốt và cho những quả vàng thơm nên còn được xem là biểu tượng của phúc lành, sự đủ đầy. Đặc biệt, hương thơm đặc trưng của quả thị khiến nhiều người liên tưởng đến mong ước “để lại tiếng thơm”, tượng trưng cho việc gìn giữ gia phong và những giá trị tốt đẹp qua nhiều thế hệ.
Về ngũ hành, cây thị có thân, lá và tán cây mang đặc trưng của hành Mộc, trong khi quả chín mang sắc vàng. Vì vậy, theo quan niệm phong thủy, người mệnh Mộc và mệnh Thổ có thể tham khảo trồng loại cây này để tăng thêm mảng xanh và tạo cảm giác hài hòa cho không gian sống. Tuy nhiên, cây thị không phải loại cây bị xem là kiêng kỵ với các mệnh khác.
Do có thể phát triển thành cây lớn, vị trí trồng cũng cần được cân nhắc. Nếu trồng trong sân vườn, nên đặt cây lệch sang một bên sân, bên hông nhà hoặc khu vực thoáng đãng, tránh trồng ngay chính giữa, quá sát cửa chính hay cửa sổ khiến tán cây che khuất ánh sáng và lối đi. Với nhà có diện tích nhỏ, có thể chọn cây thị trồng chậu hoặc tạo dáng bonsai, vừa dễ bố trí vừa giữ được nét xanh mát và ý nghĩa trang trí cho không gian.
Cách trồng và chăm sóc cây thị
Cây thị có thể nhân giống bằng hạt hoặc ghép, trong đó trồng từ hạt phổ biến nhưng thời gian cho quả khá lâu, thường khoảng 5-7 năm hoặc hơn. Hoặc bạn có thể chọn cây giống khỏe mạnh, không sâu bệnh mang về nhà trồng. Cách trồng rất đơn giản, chỉ cần đặt cây vào giữa hố, giữ mặt bầu ngang với mặt đất rồi lấp đất và nén nhẹ quanh gốc. Với cây non, có thể cắm cọc để cố định, tránh gió làm lung lay bộ rễ. Sau khi trồng cần tưới nước để cây nhanh bén rễ.
Cây tương đối khỏe, dễ thích nghi và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ. Nếu được trồng và chăm sóc đúng cách, cây có thể sinh trưởng, cho quả trong nhiều năm.
Trong quá trình chăm sóc, bạn cần chú ý tới những yếu tố sau:
- Đất trồng: Cây thị có thể phát triển trên nhiều loại đất nhưng phù hợp nhất với đất thịt pha cát, đất phù sa hoặc đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng và thoát nước tốt. Khi trồng nên đào hố rộng hơn bầu cây, trộn đất với phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ trước khi đặt cây xuống.
- Ánh sáng: Cây thị ưa nơi có ánh sáng tốt. Có thể trồng ở khu vực nhiều nắng để cây sinh trưởng khỏe và thuận lợi cho quá trình ra hoa, kết quả. Cây vẫn chịu được bóng bán phần nhưng nếu thiếu sáng kéo dài, khả năng cho quả có thể giảm.
- Tưới nước: Giai đoạn mới trồng cần duy trì độ ẩm cho đất, đặc biệt vào mùa khô. Khi cây đã bén rễ và phát triển ổn định, chỉ nên tưới khi đất khô, tránh tưới quá nhiều gây úng và thối rễ.
- Bón phân: Có thể bổ sung phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ định kỳ để cải tạo đất và cung cấp dinh dưỡng cho cây. Khi cây bước vào giai đoạn sinh trưởng mạnh, ra hoa và nuôi quả, nên bón thêm lượng phân phù hợp để hỗ trợ cây phát triển và cho quả tốt hơn.
- Cắt tỉa, phòng sâu bệnh: Thường xuyên cắt bỏ cành khô, cành sâu bệnh và những cành mọc quá dày để tán cây thông thoáng. Dù khá khỏe, cây thị vẫn có thể gặp tình trạng sâu đục thân, sâu cành, thối rễ hoặc một số bệnh trên lá, vì vậy nên kiểm tra định kỳ để phát hiện và xử lý sớm.
