Quả vả là trái dân dã gắn bó với làng quê miền Trung, từ lâu đã trở thành nguyên liệu ẩm thực mang đậm dấu ấn xứ Huế. Không chỉ là loài cây dễ trồng, tỏa bóng mát quanh năm, vả còn góp phần tạo nên những món ăn đặc sản khiến thực khách nhớ mãi.
Quả vả có tên khoa học là Ficus auriculata, thuộc họ Dâu tằm (Moraceae), có họ hàng gần với quả sung. Loài cây này có nguồn gốc từ khu vực châu Á, phân bố nhiều ở phía nam Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam. Ở nước ta, cây vả xuất hiện nhiều tại khu vực miền Trung, đặc biệt là vùng Thừa Thiên Huế.
Vả là cây thân gỗ thường xanh, cao trung bình từ 5–10m. Cây có thân chắc khỏe, gốc lớn, cành tỏa rộng tạo bóng mát. Lá vả to bản, hình trái xoan, mép có răng cưa, mặt dưới phủ một lớp lông mịn. Điểm đặc biệt của cây vả là hoa và quả không mọc ở đầu cành như nhiều loại cây khác mà thường mọc trực tiếp ở thân hoặc các cành già, thậm chí mọc thành từng chùm ở sát gốc.
Khi còn non, quả vả có màu xanh lục, hình tròn dẹt, kích thước lớn bằng nắm tay, bên ngoài phủ lớp lông tơ mịn. Trông quả vả non hơi giống củ tỏi khi nhìn từ xa. Ruột bên trong có màu trắng, vị chát nhẹ. Càng về già, quả càng to, phần ruột chuyển dần sang màu hồng rồi đỏ khi chín. Vả ưa môi trường ẩm ướt, thường mọc gần khe suối, bờ sông. Đây là loại cây dễ trồng, ít sâu bệnh, không đòi hỏi nhiều công chăm sóc, có thể cho trái gần như quanh năm, trong đó mùa chính kéo dài từ tháng 12 năm trước đến khoảng tháng 7 năm sau.
Tại Huế, quả vả không chỉ đơn thuần là trái cây mà đã trở thành nguyên liệu tạo nên những món ăn đặc sắc. Nhắc đến ẩm thực cố đô, người ta không thể bỏ qua món vả trộn – một đặc sản dân dã nhưng đầy hấp dẫn. Để làm món này, người chế biến chọn những trái vả không quá già, đem luộc hoặc dầm nước muối pha vài giọt chanh để giảm vị chát. Sau đó thái lát mỏng theo khoanh tròn, trộn cùng tôm, thịt, lạc rang, rau thơm và gia vị.
Điều thú vị là khi thưởng thức vả trộn, người Huế thường không dùng đũa mà bẻ bánh tráng mè nướng giòn để xúc. Miếng bánh tráng vàng ruộm, thơm mùi mè, kết hợp với vị bùi ngọt của vả, vị béo của thịt, vị mặn mà của gia vị tạo nên một cảm giác lạ miệng, hài hòa.
Không chỉ có vả trộn, trong những ngày Tết hay dịp sum họp gia đình, người Huế còn chế biến vả hầm với sườn non hoặc giò heo. Món ăn này được truyền miệng là tốt cho phụ nữ sau sinh, giúp lợi sữa và bồi bổ cơ thể.
Những tác dụng của quả vả:
Tốt cho hệ tiêu hóa
Quả vả là nguồn cung cấp chất xơ dồi dào, giúp kích thích nhu động ruột, cải thiện tình trạng táo bón và khó tiêu. Nhờ đó, hệ tiêu hóa hoạt động trơn tru và ổn định hơn. Việc bổ sung vả vào bữa ăn còn hỗ trợ giảm các triệu chứng của bệnh trĩ. Bên cạnh đó, các chất chống oxy hóa có trong vả giúp kháng viêm, bảo vệ niêm mạc đường ruột và tăng cường sức khỏe tiêu hóa tổng thể.
Hỗ trợ ổn định đường huyết và tăng đề kháng
Trong quả vả có nhiều hoạt chất sinh học có lợi, góp phần hỗ trợ hạ đường huyết ở mức nhẹ, phù hợp với người cần kiểm soát lượng đường trong máu. Các hợp chất chống oxy hóa còn giúp ức chế sự phát triển của một số vi khuẩn gây hại, từ đó tăng cường sức đề kháng tự nhiên cho cơ thể. Đồng thời, vả cũng góp phần bảo vệ chức năng gan và chăm sóc sức khỏe đôi mắt.
Tốt cho tim mạch và hỗ trợ giảm cân
Hàm lượng kali trong quả vả đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng huyết áp, từ đó giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh tim mạch. Bên cạnh đó, sự hiện diện của các axit béo như omega-3 và omega-6 góp phần duy trì hoạt động ổn định của tim. Với lượng calo thấp nhưng giàu chất xơ, vả còn mang lại cảm giác no lâu, thích hợp cho người đang thực hiện chế độ ăn kiêng hoặc kiểm soát cân nặng.
Hỗ trợ tạo máu và mật độ xương
Quả vả chứa sắt cùng nhiều khoáng chất cần thiết cho quá trình sản sinh hồng cầu, góp phần phòng ngừa tình trạng thiếu máu. Ngoài ra, hàm lượng canxi trong vả còn hỗ trợ tăng mật độ xương, giúp xương chắc khỏe hơn và giảm nguy cơ loãng xương, đặc biệt ở người cao tuổi.
Làm đẹp da và cải thiện tinh thần
Không chỉ tốt cho sức khỏe bên trong, quả vả còn mang lại lợi ích cho làn da nhờ giàu nước và vitamin C, giúp dưỡng ẩm và hỗ trợ tái tạo tế bào. Hoạt chất tryptophan có trong vả góp phần cải thiện tâm trạng, nâng cao chất lượng giấc ngủ. Đồng thời, flavonoid giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương và làm giảm nguy cơ mắc một số bệnh ung thư. Trong dân gian, nhựa và chất nhầy của quả vả cũng được sử dụng để hỗ trợ điều trị mụn nhọt, ghẻ lở.
