Từ lâu, hạt sen đã gắn bó với đời sống người Việt như một thứ quà quê mộc mạc, dân dã. Ngày trước, ở nhiều vùng quê như Huế hay Hưng Yên, sen mọc đầy trong ao hồ, đầm lầy, đến mùa người dân hái về ăn thay bữa, nấu cháo, hầm canh chống đói. Hạt sen khi ấy là món ăn bình dị, gắn với tuổi thơ nghèo khó của nhiều người. Theo thời gian, thứ hạt ấy nay đã trở thành đặc sản được ưa chuộng, góp mặt trong nhiều món ăn cao cấp và đặc biệt không thể thiếu mỗi dịp Tết.
Sen thuộc họ Nelumbonaceae, thường sinh trưởng ở vùng nước nông, nhiều bùn. Sau khi hoa tàn, đài sen phát triển thành gương sen, bên trong chứa các hạt tròn đều, bọc lớp vỏ xanh. Khi bóc lớp vỏ ngoài và lớp lụa mỏng, hạt sen lộ ra màu trắng ngà hoặc vàng nhạt, ở giữa có tâm sen màu xanh đắng nhẹ. Hạt sen tươi có hình tròn căng, chắc tay; còn hạt sen khô được sấy hoặc phơi kỹ để bảo quản lâu dài.
Về hương vị, hạt sen mang nét bùi bùi, thơm nhẹ và ngọt thanh rất đặc trưng. Khi nấu chín, hạt mềm nhưng không nát nếu được xử lý đúng cách. Chính sự thanh tao, dịu nhẹ ấy khiến hạt sen dễ dàng kết hợp với cả món mặn lẫn món ngọt.
Người Việt có thể dùng hạt sen để nấu chè sen long nhãn, chè hạt sen đậu xanh, hầm gà tiềm thuốc bắc, nấu cháo sen, làm xôi sen hay thậm chí xay thành bột làm bánh. Trong ẩm thực cung đình xưa, đặc biệt tại Kinh thành Huế, hạt sen từng là nguyên liệu xuất hiện trong nhiều món ăn tiến vua bởi vị thanh nhã và giá trị dinh dưỡng cao.
Mùa sen thường bắt đầu từ khoảng tháng 5 và kéo dài đến tháng 8 âm lịch. Đây là thời điểm các đầm sen nở rộ, gương sen sai trĩu, người dân tất bật thu hoạch. Hạt sen tươi theo mùa thường có giá mềm hơn, dao động khoảng 40.000 – 70.000 đồng/kg tùy loại và vùng trồng. Riêng hạt sen khô, do qua công đoạn bóc vỏ, bỏ tâm, sấy khô và bảo quản kỹ, giá bán cao hơn nhiều, thường từ 200.000 – 350.000 đồng/kg.
Đặc biệt, cứ mỗi dịp Tết Nguyên đán, hạt sen lại “lên ngôi” khi trở thành nguyên liệu chính làm mứt sen. Mứt sen được làm từ hạt sen tươi hoặc sen khô ngâm mềm, luộc chín vừa tới rồi rim chậm với đường đến khi hạt sen bám lớp áo đường trắng mịn. Thành phẩm đạt chuẩn là hạt sen vẫn giữ được độ nguyên vẹn, bùi mềm bên trong, bên ngoài khô ráo, ngọt dịu chứ không gắt. Khác với nhiều loại mứt đậm vị đường, mứt sen mang vị ngọt thanh tao, ăn không ngấy nên rất được lòng người thưởng trà ngày Tết.
Tác dụng của hạt sen với sức khoẻ
Hỗ trợ điều trị đau đầu, mất ngủ
Trong hạt sen có chứa tâm sen (tim sen) – phần lá mầm màu xanh có vị đắng nhẹ. Tuy khó ăn nhưng đây lại là bộ phận mang nhiều giá trị dược liệu. Tâm sen chứa gluxit, vitamin nhóm B, vitamin C và một số hoạt chất có tác dụng an thần, giúp ngủ sâu giấc và cải thiện tình trạng đau đầu, đặc biệt là đau nửa đầu kéo dài.
Kháng viêm và hỗ trợ làm lành vết thương
Hạt sen giàu kaempferol – một flavonoid tự nhiên có đặc tính kháng khuẩn và chống viêm mạnh. Nhiều nghiên cứu cho thấy hoạt chất này giúp làm dịu viêm nhiễm, thúc đẩy quá trình tái tạo mô và rút ngắn thời gian hồi phục vết thương hay vết mổ.
Nhờ vậy, hạt sen thường được sử dụng để giảm sưng đau do viêm khớp mãn tính hoặc bồi bổ cho phụ nữ sau sinh, hỗ trợ làm lành vết mổ và vết rạch tầng sinh môn nhanh hơn.
Cải thiện hệ tiêu hóa
Với hàm lượng chất xơ dồi dào, hạt sen giúp tăng cường hoạt động của hệ tiêu hóa, hạn chế tình trạng đầy bụng, khó tiêu hay tiêu chảy. Việc bổ sung hạt sen trong khẩu phần ăn còn giúp kích thích vị giác, tạo cảm giác ngon miệng hơn, đặc biệt ở những người chán ăn hoặc suy nhược cơ thể.
Ổn định huyết áp, tốt cho tim mạch
Tâm sen chứa alkaloids isoquinoline – hoạt chất có tác dụng làm giãn mạch máu, hỗ trợ điều hòa huyết áp và bảo vệ tim mạch. Nhờ đó, hạt sen được xem là thực phẩm có lợi cho người cao huyết áp hoặc có nguy cơ mắc bệnh tim.
Ngoài ra, các khoáng chất thiết yếu trong hạt sen cũng góp phần duy trì hoạt động ổn định của hệ tim mạch.
Ngăn ngừa lão hóa da
Hạt sen chứa enzyme L-isoaspartyl methyltransferase – có khả năng sửa chữa các protein bị tổn thương. Nhờ cơ chế này, hạt sen góp phần làm chậm quá trình lão hóa, giúp da duy trì độ đàn hồi và khỏe mạnh lâu hơn.
Giảm căng thẳng, bảo vệ thần kinh
Bên cạnh những công dụng trên, hạt sen còn hỗ trợ giảm căng thẳng và cải thiện tâm trạng. Nhờ chứa nhiều chất chống oxy hóa như quercetin, kaempferol, vitamin C và E, hạt sen giúp trung hòa gốc tự do, bảo vệ tế bào thần kinh và mang lại cảm giác thư giãn tự nhiên.
