Từng là món ăn chống đói của người nghèo ở Đà Nẵng (khu vực tỉnh Quảng Nam cũ), khoai chà nay trở thành đặc sản được nhiều du khách tìm mua như một hương vị đậm chất quê. Trải qua thời gian, món ăn mộc mạc này không chỉ lưu giữ ký ức về những năm tháng khó khăn mà còn mang lại giá trị kinh tế cho người dân địa phương.
Ở vùng đất đầy nắng gió này khí hậu khô hạn và đất đai thích hợp để trồng khoai lang, loại củ dân dã này từng là nguồn lương thực quan trọng của người dân. Trong những năm tháng thiếu thốn, khi gạo còn là thứ quý giá, khoai lang được dùng để luộc, ăn độn với cơm, nấu chè, làm khoai khô và nhiều món ăn khác giúp chống đói qua ngày.
Nếu Quảng Trị nổi tiếng với khoai deo thì Đà Nẵng lại có một đặc sản rất riêng mang tên khoai chà. Đây là món ăn gắn bó với tuổi thơ của nhiều thế hệ người dân ở đây, được làm hoàn toàn thủ công từ những củ khoai lang.
Khoai chà được làm từ nhiều giống khoai khác nhau, nhưng khoai Trùi Sa được xem là phù hợp nhất nhờ độ bở, ngọt và thơm.
Để làm nên món khoai chà, người dân phải trải qua nhiều công đoạn khá cầu kỳ. Khoai sau khi thu hoạch sẽ được chọn những củ to, tròn đều, gọt sạch vỏ, cắt hai đầu rồi rửa kỹ trước khi cho vào nồi luộc.
Người làm thường lót dưới đáy nồi một ít lá mía hoặc củi để khoai không bị cháy và không bị nhão. Lượng nước cũng phải canh vừa đủ để sau khoảng nửa giờ nước cạn hết, giúp khoai chín bở, giữ được vị ngọt tự nhiên và hương thơm đặc trưng.
Khoai chín để nguội rồi đem giã nhuyễn. Sau đó, người ta dùng rổ thưa chà phần khoai đã giã để bột rơi xuống nong bên dưới. Chính thao tác "chà" này đã tạo nên tên gọi độc đáo của món ăn.
Bột khoai tiếp tục được đem phơi dưới nắng lớn khoảng hai ngày cho thật khô. Nắng càng đẹp, khoai càng thơm, khô đều và bảo quản được lâu. Sau khi phơi, bột được sàng thành hai loại: phần hạt lớn nằm trên sàng và phần bột mịn rơi xuống nia.
Khoai chà thành phẩm được cất trong hũ hoặc túi kín để dùng dần quanh năm. Món ăn mang hương thơm dịu của khoai lang quyện với vị nắng gió miền Trung, tạo nên hương vị rất riêng mà khó loại đặc sản nào có được.
Cách thưởng thức cũng khá thú vị. Với khoai chà hạt lớn, người ăn phải chan thêm ít nước ấm, chờ vài phút để khoai nở mềm rồi trộn cùng đậu phộng rang giã nhỏ. Còn khoai chà hạt mịn chỉ cần thêm chút đường là có thể dùng ngay. Nhiều gia đình vẫn giữ thói quen hái vài chiếc lá mít trong vườn làm thìa xúc khoai, tạo nên nét mộc mạc rất đặc trưng của vùng quê.
Từ món ăn chống đói ngày nào, khoai chà giờ đây đã trở thành đặc sản được nhiều du khách tìm mua mỗi khi đến đây. Sản phẩm được đóng gói sạch sẽ, bày bán tại các cửa hàng đặc sản và trên chợ mạng với giá khoảng 80.000 đồng/kg.
Làm khoai chà không quá khó nhưng phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết. Nếu gặp mưa trong quá trình phơi, khoai dễ bị ẩm mốc, giảm chất lượng hoặc hư hỏng hoàn toàn. Vì vậy, người làm phải chọn những ngày nắng đẹp mới có thể sản xuất.
Trước kia, khoai chà chỉ được làm để ăn trong gia đình, rất ít người nghĩ đến chuyện bán. Tuy nhiên, khi món ăn này dần được nhiều người biết đến, nhiều hộ dân ở Đà Nẵng đã có thêm nguồn thu nhập từ nghề làm khoai chà truyền thống.
Những lợi ích của khoai lang đối với sức khỏe
Góp phần phòng ngừa bệnh mạn tính
Khoai lang là nguồn cung cấp beta-carotene, vitamin C cùng nhiều hợp chất chống oxy hóa có lợi cho cơ thể. Những dưỡng chất này giúp chống lại stress oxy hóa, bảo vệ tế bào trước tác động của các gốc tự do, từ đó góp phần giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính và duy trì sức khỏe lâu dài.
Bảo vệ tim mạch, giảm viêm
Các chất chống oxy hóa trong khoai lang giúp hạn chế tổn thương tế bào, làm chậm quá trình lão hóa và giảm nguy cơ xơ vữa động mạch, bệnh tim mạch. Bên cạnh đó, khoai lang còn cung cấp vitamin B6, hỗ trợ chuyển hóa homocysteine – hợp chất có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim nếu tồn tại ở nồng độ cao. Một số hoạt chất trong khoai lang cũng có đặc tính chống viêm, góp phần hạn chế các bệnh viêm mạn tính.
Giúp ổn định đường huyết
Nhờ giàu chất xơ và tinh bột kháng, khoai lang giúp làm chậm quá trình tiêu hóa và hấp thu đường vào máu. Tinh bột kháng còn là nguồn dinh dưỡng cho lợi khuẩn đường ruột, góp phần cải thiện chuyển hóa và hỗ trợ duy trì đường huyết ổn định.
Tăng cảm giác no, hỗ trợ kiểm soát cân nặng
Hàm lượng chất xơ dồi dào giúp khoai lang tạo cảm giác no lâu, hạn chế cơn đói và giảm lượng thức ăn nạp vào cơ thể. Vì vậy, đây là thực phẩm phù hợp với người muốn giảm cân hoặc duy trì cân nặng hợp lý. Khoai lang luộc là lựa chọn lành mạnh, ít chất béo và giàu dinh dưỡng.
Có tiềm năng hỗ trợ phòng ngừa ung thư
Đặc biệt, khoai lang tím chứa nhiều anthocyanin – chất chống oxy hóa tạo nên màu tím đặc trưng. Một số nghiên cứu cho thấy hợp chất này có khả năng ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư như ung thư dạ dày, ruột kết, vú và bàng quang. Tuy nhiên, đây chủ yếu là kết quả từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và vẫn cần thêm bằng chứng trên người để khẳng định hiệu quả.
