Vừng đen từng gắn liền với những bữa cơm của người nghèo. Hồi đó, chỉ cần bát cơm trắng, chút muối vừng là đủ ấm lòng. Hiện nay, vừng đen ngày nay đã đổi đời, trở thành một loại thực phẩm bổ dưỡng được ưa chuộng trong ẩm thực và chăm sóc sức khỏe.
Vừng đen (còn gọi là mè đen) là loại cây thân thảo, thuộc họ mè, có nguồn gốc từ các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Cây vừng dễ trồng, chịu hạn tốt, thường cao khoảng 1–1,5m, hoa nhỏ màu trắng hoặc hồng nhạt. Hạt vừng đen nhỏ, dẹt, có màu đen bóng đặc trưng và chứa hàm lượng dầu cao.
Loại hạt này có vị bùi, béo nhẹ và mùi thơm rất đặc trưng, đặc biệt khi rang lên sẽ dậy hương hấp dẫn. Không quá ngọt hay gắt, vị của vừng đen thanh dịu, dễ kết hợp với nhiều nguyên liệu khác. Chính hương vị giản dị nhưng cuốn hút này đã giúp vừng đen “ghi điểm” trong nhiều món ăn, từ dân dã đến cao cấp.
Từ nguyên liệu giản dị, vừng đen có thể chế biến thành nhiều món ngon hấp dẫn. Phổ biến nhất là muối vừng, ngoài ra còn có chè mè đen, sữa mè đen, bánh mè, kẹo mè xửng, bánh trôi mè đen hay mè rang rắc lên salad, xôi, bún, mì… Trong ẩm thực hiện đại, vừng đen còn được sử dụng trong các loại bánh ngọt, kem, sữa hạt, mang đến hương vị mới lạ và giàu dinh dưỡng.
Hiện nay, vừng đen không còn là nguyên liệu rẻ tiền như trước mà đã trở thành nông sản có giá trị. Giá vừng đen dao động tùy chất lượng và vùng trồng, thường từ khoảng 60.000 – 120.000 đồng/kg, thậm chí cao hơn với loại hữu cơ hoặc chế biến sẵn. Các sản phẩm từ vừng như dầu mè, bột mè, sữa mè cũng có giá trị kinh tế cao, được thị trường ưa chuộng.
Cây vừng đen dễ trồng, phù hợp với khí hậu nóng ẩm, ít sâu bệnh và không đòi hỏi chăm sóc cầu kỳ. Cây thường được gieo vào vụ xuân – hè hoặc hè – thu, thời gian sinh trưởng khoảng 75–90 ngày là có thể thu hoạch. Khi quả chuyển màu vàng nâu và bắt đầu nứt là thời điểm thích hợp để thu hái. Nhờ đặc tính chịu hạn tốt, vừng thường được trồng xen canh hoặc luân canh, giúp cải tạo đất và tăng thu nhập cho nông dân.
Những tác dụng của hạt vừng đen với sức khoẻ
Ngăn ngừa bệnh tiểu đường
Vừng đen chứa nhiều magiê và các dưỡng chất có lợi giúp kiểm soát đường huyết, từ đó góp phần phòng ngừa bệnh tiểu đường. Đặc biệt, dầu mè đã được chứng minh có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp và ổn định lượng đường trong máu ở người mắc bệnh.
Nguồn dinh dưỡng lý tưởng cho người ăn chay
Nhờ hàm lượng protein dồi dào, với khoảng 20% là các axit amin, vừng đen trở thành nguyên liệu bổ sung tuyệt vời trong chế độ ăn chay. Chỉ cần rắc thêm vào salad, mì trộn hay các món rau là đã có thể tăng giá trị dinh dưỡng đáng kể.
Tốt cho tim mạch, hỗ trợ kiểm soát huyết áp
Dầu mè giúp hạn chế tình trạng xơ vữa động mạch, từ đó bảo vệ hệ tim mạch. Trong vừng còn có sesamol – hợp chất chống oxy hóa và kháng viêm giúp ngăn ngừa tổn thương mạch máu. Ngoài ra, axit oleic trong vừng giúp giảm cholesterol xấu và tăng cholesterol tốt, góp phần giảm nguy cơ mắc bệnh tim và đột quỵ. Hàm lượng magiê cũng hỗ trợ hạ huyết áp hiệu quả.
Bổ máu, tăng cường tiêu hóa
Vừng đen rất giàu sắt, thường được dùng để bồi bổ cho người thiếu máu hoặc suy nhược cơ thể. Đồng thời, lượng chất xơ cao giúp cải thiện chức năng tiêu hóa, hỗ trợ hoạt động của đại tràng và giảm tình trạng táo bón.
Hỗ trợ xương khớp và giảm viêm
Các khoáng chất như đồng, kẽm và canxi trong vừng góp phần tăng mật độ xương, giúp xương chắc khỏe và giảm nguy cơ loãng xương. Đồng thời, đồng còn giúp giảm đau, giảm viêm trong các bệnh lý như viêm khớp. Dầu mè đen cũng được dân gian sử dụng để hỗ trợ giảm đau nhức khi bôi ngoài da.
Bảo vệ cơ thể, hỗ trợ giải độc
Sesamol trong vừng có khả năng bảo vệ ADN trước tác động của bức xạ, đồng thời giúp giảm tổn thương ở một số cơ quan như ruột và lá lách. Ngoài ra, vừng còn hỗ trợ gan trong quá trình thải độc, đặc biệt là giải độc rượu.
Chống lão hóa, tăng cường miễn dịch
Vừng đen giàu chất chống oxy hóa, giúp làm chậm quá trình lão hóa, hỗ trợ não bộ và giảm các triệu chứng đau nhức xương khớp. Một số hợp chất trong vừng còn có tiềm năng giúp phòng ngừa ung thư và tăng cường sức đề kháng.
Bổ gan, sáng mắt
Theo Đông y, gan có liên hệ mật thiết với đôi mắt. Vừng đen giúp tăng cường lưu thông máu đến gan, từ đó nuôi dưỡng và cải thiện thị lực, hỗ trợ giảm tình trạng khô mắt, mỏi mắt.
Tốt cho hệ hô hấp
Nhờ chứa nhiều magiê, vừng đen có thể giúp giảm nguy cơ co thắt đường thở, hỗ trợ phòng ngừa các bệnh về hô hấp như hen suyễn. Việc bổ sung thực phẩm giàu magiê cũng giúp phổi hoạt động hiệu quả hơn.
