Trong lịch sử Trung Quốc, Phùng Tiểu Liên là một trong những sủng phi gây nhiều tranh cãi nhất thời Nam – Bắc triều. Từ thân phận cung nữ, bà nhờ nhan sắc và tài nghệ ca múa để trở thành người được Bắc Tề Hậu Chủ Cao Vĩ hết mực yêu chiều. Tên tuổi của bà gắn liền với điển tích "ngọc thể hoành trần", đồng thời cũng trở thành biểu tượng cho giai đoạn suy tàn của triều Bắc Tề.
Dù nhiều nhà sử học cho rằng việc Bắc Tề diệt vong không thể quy trách nhiệm cho riêng Phùng Tiểu Liên, việc Cao Vĩ quá say mê sắc đẹp của bà, nhiều lần chậm trễ xử lý quốc sự và bỏ lỡ thời cơ quân sự đã khiến hình ảnh của bà gắn chặt với câu chuyện "hồng nhan họa thủy" trong lịch sử.
Từ cung nữ trở thành sủng phi được nhà vua hết mực yêu chiều
Theo ghi chép, Phùng Tiểu Liên vốn là cung nữ hầu cận Hoàng hậu Mục thị. Bà nổi tiếng với dung mạo xinh đẹp, giỏi ca múa nên rất được hoàng hậu tín nhiệm. Để củng cố địa vị trong hậu cung, Mục hoàng hậu đã tiến cử Phùng Tiểu Liên cho Cao Vĩ.
Không ngờ, ngay từ lần đầu gặp gỡ, Cao Vĩ đã say mê nhan sắc của bà và nhanh chóng đưa bà trở thành sủng phi.
Sử liệu Bắc sử ghi nhận, Cao Vĩ và Phùng Tiểu Liên gần như không rời nhau nửa bước. Hai người "ngồi cùng chiếu, đi cùng ngựa", thậm chí trong những buổi thiết triều bàn việc quốc gia, Cao Vĩ vẫn thường ôm ái phi trong lòng, khiến quần thần nhiều phen lúng túng.
Tên tuổi Phùng Tiểu Liên gắn liền với điển tích "ngọc thể hoành trần". Tương truyền, Cao Vĩ cho rằng vẻ đẹp của bà không nên chỉ một mình mình được thưởng thức nên từng để bà nằm trên án thư cho các đại thần vào chiêm ngưỡng sau khi nộp một khoản tiền lớn.
Đến thời Đường, nhà thơ Lý Thương Ẩn đã nhắc đến câu chuyện này trong bài thơ Bắc Tề nhị thủ với câu:
"Tiểu Liên ngọc thể hoành trần dạ, dĩ báo Chu sư nhập Tấn Dương."
Từ đó, cụm từ "ngọc thể hoành trần" trở thành một điển tích nổi tiếng trong văn học Trung Hoa.
Tuy nhiên, nhiều học giả hiện đại cho rằng chi tiết Phùng Tiểu Liên khỏa thân để quần thần chiêm ngưỡng có nhiều khả năng là sự thêm thắt của văn học đời sau, bởi chính sử không ghi chép rõ ràng. Dẫu vậy, việc Cao Vĩ chìm đắm trong tửu sắc, xem nhẹ triều chính là điều đã được nhiều sử liệu xác nhận.
Say mê mỹ nhân, bỏ lỡ thời cơ chiến sự
Năm 576, Bắc Chu dưới sự chỉ huy của Vũ Đế Vũ Văn Ung mở cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Bắc Tề. Trong bối cảnh chiến sự ngày càng nguy cấp, Cao Vĩ vẫn dành phần lớn thời gian ở bên Phùng Tiểu Liên.
Theo Bắc sử, khi quân Bắc Tề tấn công thành Tấn Châu và đã phá được phòng tuyến của đối phương, Cao Vĩ bất ngờ ra lệnh dừng tấn công chỉ để chờ Phùng Tiểu Liên trang điểm xong rồi cùng đến xem trận chiến.
Đến khi bà xuất hiện, quân Bắc Chu đã kịp củng cố tuyến phòng thủ, khiến Bắc Tề đánh mất cơ hội xoay chuyển cục diện.
Sau đó, Cao Vĩ chỉ huy khoảng 300.000 quân quyết chiến với Bắc Chu nhưng thất bại nặng nề. Đến năm 577, triều Bắc Tề chính thức bị tiêu diệt.
Các nhà sử học cho rằng sự sụp đổ của Bắc Tề là hệ quả của nhiều nguyên nhân như triều chính mục nát, quân sự suy yếu và sự yếu kém trong năng lực điều hành của Cao Vĩ. Tuy nhiên, vì được nhà vua đặc biệt sủng ái, Phùng Tiểu Liên đã trở thành nhân vật tiêu biểu gắn với giai đoạn suy vong của vương triều này.
Ba lần trở thành chiến lợi phẩm chính trị
Sau khi Bắc Tề thất thủ, Cao Vĩ và Phùng Tiểu Liên cùng bị quân Bắc Chu bắt giữ. Dù trở thành tù nhân, Cao Vĩ vẫn cầu xin Vũ Đế Vũ Văn Ung trả Phùng Tiểu Liên về bên mình. Nhà vua Bắc Chu được cho là đã đồng ý, song không lâu sau, Cao Vĩ bị vu tội mưu phản và bị ép tự sát.
Sau cái chết của Cao Vĩ, Phùng Tiểu Liên được ban cho Đại vương Vũ Văn Đạt. Bà tiếp tục được sủng ái, nhưng cũng vì tranh giành địa vị trong hậu cung mà nhiều lần hãm hại chính thất của Vũ Văn Đạt là Lý thị, gieo mầm cho những bi kịch về sau.
Năm 581, Dương Kiên lập ra nhà Tùy. Vũ Văn Đạt bị xử tử, còn Phùng Tiểu Liên tiếp tục bị xem như chiến lợi phẩm và được ban cho Lý Tuân, anh trai của Lý thị.
Để trả thù cho em gái, gia đình họ Lý buộc Phùng Tiểu Liên cởi bỏ xiêm y lộng lẫy, mặc áo vải thô và hằng ngày phải làm những công việc nặng nhọc như giã gạo, chẻ củi, nấu ăn, giặt giũ. Bà còn thường xuyên bị mắng chửi, đánh đập.
Từ một hoàng phi từng được sủng ái bậc nhất, Phùng Tiểu Liên nhanh chóng rơi xuống thân phận của một người hầu bị đối xử khắc nghiệt.
Chỉ trong vài năm, bà lần lượt thuộc về Cao Vĩ, Vũ Văn Đạt rồi Lý Tuân, ba lần trở thành "chiến lợi phẩm" trong những cuộc thay đổi quyền lực.
Không còn nơi nương tựa và cũng không nhìn thấy hy vọng cho tương lai, Phùng Tiểu Liên đã chọn cách treo cổ tự vẫn, khép lại cuộc đời nhiều thăng trầm. Đến nay, bà vẫn là nhân vật gây nhiều tranh luận trong lịch sử, vừa được nhắc đến như một tuyệt sắc giai nhân, vừa là biểu tượng gắn với sự suy vong của triều Bắc Tề.
