TS.BS Nguyễn Thành Nam - Giám đốc Trung tâm Nhi khoa, Bệnh viện Bạch Mai cho biết, bệnh lý đường hô hấp vẫn là "gánh nặng" lớn tại các khoa Nhi và Cấp cứu. Nhiều trẻ nhập viện trong tình trạng suy hô hấp nặng chỉ sau vài ngày ho, sốt tưởng chừng đơn giản. Thực tế, mỗi khi thời tiết chuyển mùa số lượng bệnh nhi nhập viện liên quan đến bệnh lý hô hấp luôn gia tăng.
Thống kê mô hình bệnh tật nhi khoa tại Việt Nam cho thấy, nhóm bệnh hô hấp, bao gồm viêm phổi, viêm tiểu phế quản và hen phế quản, liên tục chiếm tới 40%-50% tổng số bệnh nhi nhập viện. Tỷ lệ này áp đảo so với các nhóm bệnh lý khác và thường tăng cao vào các thời điểm giao mùa.
Bên cạnh đó, sự lưu hành của các tác nhân virus như virus hợp bào hô hấp (RSV), adenovirus hay cúm mùa càng làm gia tăng nguy cơ diễn biến nhanh ở trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ sinh non.
Thời tiết giao mùa trẻ rất dễ bị mắc các bệnh về đường hô hấp, phụ huynh tuyệt đối không chủ quan. Ảnh minh họa.
Từ thực tế lâm sàng, bác sĩ Nam cho biết, không ít trường hợp trẻ được đưa đến bệnh viện khi đã ở trong tình trạng nặng. Một trẻ đang nhanh nhẹn, quấy khóc có thể chuyển sang li bì; ranh giới giữa một đợt viêm đường hô hấp trên lành tính và tình trạng tổn thương đường hô hấp dưới (nhu mô phổi, tiểu phế quản) tiến triển đôi khi chỉ diễn ra trong vài giờ.
"Nhiều cha mẹ thường chỉ chú ý đến nhiệt độ khi trẻ sốt hoặc tiếng ho nhiều đờm. Nhưng trong chuyên ngành nhi khoa, nhịp thở là chỉ số nhạy nhất phản ánh tình trạng tổn thương, tắc nghẽn đường hô hấp dưới (phế quản, phổi, tiểu phế quản)”, bác sĩ Nam chia sẻ.
Theo TS.BS Nguyễn Thành Nam, khi vi sinh vật tấn công xuống đường hô hấp dưới gây viêm phổi, viêm tiểu phế quản, diện tích trao đổi khí của phổi bị thu hẹp hoặc các phế quản nhỏ bị bít tắc. Để bù đắp lượng oxy thiếu hụt, cơ thể trẻ bắt buộc phải phản ứng bằng cách tăng tần số thở. Đây chính là lý do thở nhanh được coi là dấu hiệu lâm sàng sớm cảnh báo viêm phổi.
- Cách đếm nhịp thở chuẩn xác tại nhà: Cha mẹ hãy vén áo trẻ, quan sát sự di chuyển của lồng ngực hoặc bụng và đếm trọn vẹn trong 1 phút khi trẻ nằm yên hoặc đang ngủ. Nếu đếm khi trẻ đang quấy khóc hoặc sốt cao, kết quả sẽ không chính xác. Khi phát hiện nhịp thở của trẻ tăng cao bất thường so với lứa tuổi, đó là lúc cần đưa trẻ đi khám ngay, thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà.
- Nếu thở nhanh là lời cảnh báo đầu tiên, thì thở rút lõm lồng ngực là bằng chứng cho thấy trẻ đã bắt đầu rơi vào suy hô hấp. "Khi đường thở bị tắc nghẽn hoặc phổi giảm độ giãn nở do viêm, phù nề nhu mô phổi, trẻ phải dùng rất nhiều sức để hít vào. Các cơ liên sườn, cơ hoành phải co kéo mạnh nhằm đưa không khí vào phổi nhiều hơn.
Phụ huynh quan sát vùng ranh giới giữa ngực và bụng (phần dưới lồng ngực) sẽ thấy lõm sâu vào mỗi khi trẻ hít vào. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi, phản ứng này còn đi kèm với hiện tượng phập phồng cánh mũi, co kéo các cơ liên sườn hoặc trẻ phát ra tiếng thở rên nhẹ ở thì thở ra”, bác sĩ Nam phân tích.
Khi trẻ bị bệnh đường hô hấp, phụ huynh tuyệt đối không bỏ qua dấu hiệu rút lõm lồng ngực ở trẻ. Ảnh minh họa.
Khi các dấu hiệu gắng sức này xuất hiện, hệ hô hấp của trẻ đã phải làm việc quá tải và rất dễ dẫn đến kiệt sức nếu không được can thiệp y tế kịp thời. Dưới đây là những "báo động đỏ" cần cấp cứu khẩn cấp:
- Tím tái: Da trẻ tái nhợt, xuất hiện màu xanh tím rõ ở quanh môi, niêm mạc lưỡi hoặc các đầu ngón tay, ngón chân.
- Thay đổi tình trạng tinh thần: Trẻ không còn quấy khóc, linh hoạt mà rơi vào trạng thái li bì, lơ mơ, khó đánh thức; hoặc ngược lại là kích thích, vật vã liên tục do thiếu oxy não, thậm chí có trẻ xuất hiện co giật.
- Giảm hoặc không ăn uống được: Trẻ sơ sinh bỏ bú hoàn toàn, không thể nuốt; trẻ lớn nôn tất cả mọi thứ sau khi ăn hoặc không thể uống được nước.
- Cơn ngừng thở: Trẻ xuất hiện các khoảng ngừng thở ngắn, thở ngắt quãng hoặc có tiếng thở rít thanh quản rõ ngay cả khi nằm yên.
Diễn tiến bệnh hô hấp ở trẻ nhỏ thường rất nhanh nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu được phát hiện sớm và xử trí đúng hướng. Để tránh những biến chứng đáng tiếc, cha mẹ cần lưu ý:
- Chủ động quan sát: Mỗi khi trẻ có biểu hiện cảm cúm, ho, sốt, hãy duy trì thói quen đếm nhịp thở và quan sát lồng ngực trẻ 2-3 lần mỗi ngày.
- Không tự ý dùng thuốc: Tuyệt đối không tự mua kháng sinh, thuốc giảm ho, thuốc giãn phế quản hoặc thuốc chống viêm khi chưa có chỉ định. Việc tự ý sử dụng thuốc giảm ho có thể làm ứ đọng đờm nhầy, khiến vi khuẩn phát triển mạnh hơn và che lấp các dấu hiệu chuyển nặng.
- Hỗ trợ đường thở an toàn: Vệ sinh mũi thông thoáng bằng nước muối sinh lý, bảo đảm dinh dưỡng, cho trẻ uống đủ nước hoặc tăng cường bú mẹ để làm loãng đờm.
- Môi trường sống sạch: Giữ không khí trong nhà thông thoáng và tuyệt đối không để trẻ hít phải khói thuốc lá - tác nhân hàng đầu làm suy giảm hàng rào bảo vệ đường hô hấp của trẻ.
- Tiêm phòng đầy đủ: Hiện nay có các vắc-xin phòng bệnh chủ động đối với các vi khuẩn thường gặp gây viêm phổi như phế cầu, H. influenzae... và phòng virus như cúm, virus hợp bào hô hấp, sởi... Các gia đình cần chủ động cho trẻ tiêm phòng đầy đủ; các thành viên trong gia đình cũng cần tiêm phòng để góp phần phòng bệnh trong gia đình.
- Bảo đảm dinh dưỡng đầy đủ: Cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu.
