Từ một loại cây quen thuộc trong vườn nhà, đinh lăng nay đã khoác lên mình diện mạo hoàn toàn mới khi trở thành món mứt độc đáo, được săn đón mỗi dịp Tết đến xuân về. Không chỉ lạ ở nguyên liệu, mứt đinh lăng còn gây ấn tượng bởi hương vị đặc trưng và quy trình chế biến công phu.
Đinh lăng thuộc họ ngũ gia bì, còn gọi là cây gỏi cá, nam dương sâm. Đây là loại cây thân nhỏ, mùi thơm nhẹ, được trồng phổ biến khắp các vùng miền Việt Nam vì dễ thích nghi với nhiều loại đất. Trong số các giống đinh lăng như lá tròn, lá to, đinh lăng răng…, đinh lăng lá nhỏ (lá nhuyễn, lá nếp) được trồng và sử dụng nhiều nhất nhờ hương thơm đậm và dược tính cao.
Hầu như mọi bộ phận của cây đinh lăng đều có giá trị sử dụng. Lá thường dùng làm rau ăn kèm trong các món cuốn, gỏi cá; còn rễ – hay còn gọi là củ đinh lăng – có hình dáng và công dụng gần giống nhân sâm nên được ví như một loại sâm quý bình dân. Rễ thường được thu hoạch vào mùa đông khi cây đạt từ 4–5 năm tuổi trở lên, lúc này dược tính mới cao, vị ngọt hậu rõ và mùi thơm đặc trưng nhất.
Vài năm trở lại đây, rễ đinh lăng không chỉ được dùng để ngâm rượu hay làm thuốc mà còn được chế biến thành một loại mứt độc đáo – mứt đinh lăng. Những ai từng thưởng thức đều nhận xét mứt có chút vị thuốc bắc nhẹ nhưng không hề khó ăn, ngược lại còn thơm mùi mật ong, ngọt dịu và để lại hậu vị thanh mát nơi đầu lưỡi.
Để làm ra 1kg mứt thành phẩm, người thợ phải dùng tới 7–8kg củ đinh lăng tươi. Lý do là trong quá trình sơ chế, chỉ phần rễ mềm, non, không có tia gỗ mới được giữ lại; những đoạn già, xơ cứng đều bị loại bỏ. Nguyên liệu phải là giống đinh lăng lá nhuyễn trên 5 năm tuổi mới đạt yêu cầu về độ thơm và vị ngọt tự nhiên. Chính sự chọn lọc kỹ lưỡng ấy khiến sản lượng mứt không cao, nhưng bù lại chất lượng vượt trội, khác biệt hoàn toàn so với các loại mứt thông thường.
Cách làm mứt đinh lăng nhìn qua có vẻ giống phương pháp làm mứt truyền thống, song thực tế đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ cao. Rễ sau khi làm sạch sẽ được bào thật mỏng. Đây là công đoạn khó nhất, bởi miếng đinh lăng phải mỏng, đều, tuyệt đối không dính tia gỗ, nếu không thành phẩm sẽ cứng và mất ngon. Sau đó, phần rễ được sên trên chảo đến khi đạt độ dẻo và khô vừa phải. Tất cả các bước đều làm thủ công, mỗi mẻ chỉ cho ra vài lạng mứt nhưng mất khoảng 30 phút chế biến, vì thế để có được số lượng lớn cần rất nhiều thời gian và công sức.
Không giống nhiều loại mứt có vị ngọt gắt từ đường tinh luyện, mứt đinh lăng mang vị ngọt dịu, thanh mát, xen lẫn hương sâm thoang thoảng. Mứt có màu vàng sẫm tự nhiên, thớ dai nhẹ; càng nhai kỹ càng cảm nhận rõ vị ngọt hậu đặc trưng của rễ đinh lăng. Đặc biệt, vị ngọt chủ yếu đến từ mật ong, cỏ ngọt kết hợp với vị ngọt sẵn có trong rễ nên không gây cảm giác ngấy. Nhiều người cho rằng nếu dùng với lượng vừa phải, mứt có thể phù hợp cả với người cần hạn chế đường.
Nhờ giữ lại được nhiều hoạt chất vốn có trong rễ đinh lăng, loại mứt này không chỉ là món ăn vặt ngày Tết mà còn được xem như sự kết hợp giữa ẩm thực và chăm sóc sức khỏe. Hiện nay, mứt thường được đóng gói 200g hoặc 500g, với giá khoảng 110.000 – 120.000 đồng cho gói 200g, tương đương trên 400.000 đồng/kg. Mức giá khá cao so với các loại mứt khác, song vẫn được nhiều người chọn mua bởi sự độc đáo và giá trị đặc biệt mà nó mang lại.
Những tác dụng nổi bật của củ đinh lăng với sức khoẻ
Giảm mệt mỏi, tăng cường thể lực
Uống nước sắc từ củ đinh lăng mỗi ngày có thể giúp cải thiện sức bền và hạn chế tình trạng suy nhược. Khi phải làm việc khuya khiến cơ thể uể oải, thay vì dùng cà phê, một cốc nước đinh lăng có thể giúp tinh thần tỉnh táo hơn mà vẫn nhẹ nhàng, không gây kích thích quá mức.
Hỗ trợ kiểm soát đường huyết
Một số nghiên cứu cho thấy nước đun từ củ đinh lăng có khả năng hỗ trợ ổn định lượng đường trong máu, đặc biệt có lợi với người có nguy cơ tăng đường huyết.
Làm chậm quá trình lão hóa
Nhờ đặc tính chống oxy hóa, nước củ đinh lăng giúp tăng hoạt tính của enzyme superoxide dismutase trong gan. Điều này góp phần bảo vệ tế bào, cải thiện làn da và làm chậm quá trình lão hóa tự nhiên.
Hỗ trợ phòng chống lao phổi
Các nghiên cứu ghi nhận nước củ đinh lăng có tác dụng ức chế vi khuẩn gây bệnh lao. Vì vậy, việc sử dụng hợp lý có thể góp phần hỗ trợ cải thiện sức khỏe cho người mắc bệnh lao phổi.
Tác dụng kháng virus
Dùng nước củ đinh lăng thường xuyên được cho là có thể hỗ trợ điều trị một số bệnh do virus, chẳng hạn viêm giác mạc do herpes.
Giúp cầm máu
Thí nghiệm cho thấy nước đinh lăng có khả năng làm giảm lượng máu chảy ra trong một số trường hợp, thể hiện tác dụng cầm máu tương đối rõ.
Hỗ trợ sức khỏe tim mạch
Nước củ đinh lăng được ghi nhận có thể giúp cải thiện tình trạng thiếu máu cơ tim, tăng khả năng chịu đựng thiếu oxy của cơ thể và góp phần tăng cường sức khỏe tim mạch nói chung.
