Tết Nguyên đán là khoảnh khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, luôn là thời điểm thiêng liêng để mỗi gia đình hướng về tổ tiên và cội nguồn. Trên bàn thờ gia tiên, mâm ngũ quả hiện diện như biểu tượng của sự đủ đầy, may mắn và lời cầu chúc cho một năm mới bình an, hạnh phúc. Trải qua bao thế hệ, tục bày mâm ngũ quả vẫn được gìn giữ như một nét đẹp truyền thống, thể hiện lòng tri ân và những ước vọng tốt lành của người Việt trong dịp đầu xuân.
Ý nghĩa của mâm ngũ quả trong Tết cổ truyền
Trong văn hóa Tết Việt Nam, mâm ngũ quả giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Không chỉ góp phần làm đẹp không gian thờ cúng, mâm ngũ quả còn mang giá trị phong thủy, tín ngưỡng và triết lý sâu sắc về đời sống.
Mâm ngũ quả không chỉ góp phần làm đẹp không gian thờ cúng, mâm ngũ quả còn mang giá trị phong thủy, tín ngưỡng và triết lý sâu sắc về đời sống (Ảnh: Vũ Thu Hương).
Theo quan niệm dân gian, năm loại quả trên mâm tượng trưng cho ngũ hành: Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ, thể hiện sự cân bằng, hài hòa của vạn vật. Con số “ngũ” cũng gắn với ngũ phúc gồm Phú, Quý, Thọ, Khang, Ninh - đại diện cho ước mong giàu có, sang trọng, sống lâu, khỏe mạnh và bình an. Vì vậy, mỗi loại quả đều được lựa chọn cẩn thận, gửi gắm hy vọng về một năm mới an lành, thuận lợi và hạnh phúc. Tùy theo đặc trưng văn hóa từng vùng, cách chọn và bày mâm ngũ quả ở Bắc - Trung - Nam cũng mang những sắc thái riêng.
Mâm ngũ quả miền Bắc: Cân đối, hài hòa và chuẩn mực
Người miền Bắc vốn coi trọng lễ nghi, nên mâm ngũ quả được chuẩn bị khá công phu, chú ý đến ý nghĩa phong thủy cũng như sự hài hòa về màu sắc, hình dáng.
- Bưởi: Tượng trưng cho sự viên mãn, sung túc.
- Cam, quýt: Mang ý nghĩa cầu chúc sức khỏe, thành đạt.
- Phật thủ: Hình dáng như bàn tay Phật, thể hiện mong muốn được che chở, phù hộ.
- Chuối: Nải chuối như bàn tay nâng đỡ, biểu trưng cho sum vầy, đùm bọc.
- Táo hoặc đào: Thể hiện khát vọng thăng tiến, phú quý và tài lộc.
Mâm ngũ quả miền Bắc được chuẩn bị khá công phu, chú ý đến ý nghĩa phong thủy cũng như sự hài hòa về màu sắc, hình dáng (Ảnh: Vũ Thu Hương).
Về cách bày trí, chuối thường được đặt dưới cùng làm nền, chính giữa là phật thủ hoặc bưởi, xung quanh sắp xếp các loại quả khác sao cho cân đối, đẹp mắt và hợp phong thủy. Cách bài trí này vừa trang nghiêm vừa thể hiện sự kính cẩn đối với tổ tiên.
Mâm ngũ quả miền Trung: Mộc mạc nhưng trọn vẹn
Miền Trung với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt nên quan niệm “có gì cúng nấy” khá phổ biến. Tuy vậy, mâm ngũ quả vẫn được chuẩn bị chỉn chu, chú trọng đến ý nghĩa từng loại trái cây.
Những loại quả thường thấy gồm thanh long, chuối, dưa hấu, xoài, sung… Mỗi loại mang một thông điệp riêng:
- Thanh long: Sắc đỏ tượng trưng cho may mắn, phát tài.
- Chuối: Biểu tượng của sự gắn kết, đoàn viên.
- Dưa hấu: Ruột đỏ, vỏ xanh gợi sự ngọt ngào và bình an.
- Xoài: Thể hiện mong muốn đủ đầy, dư dả.
- Sung: Cầu mong cuộc sống sung túc, viên mãn.
Mâm ngũ quả của người miền Trung tuy có gì cúng nấy nhưng cũng rất chỉn chu, chú trọng đến ý nghĩa của từng loại trái cây.
Người miền Trung không quá khắt khe về cách sắp xếp, chỉ cần trái cây tươi ngon, sạch sẽ và bày biện gọn gàng, trang trọng để thể hiện tấm lòng thành kính.
Mâm ngũ quả miền Nam: Gửi gắm ước nguyện qua tên gọi
Ở miền Nam, mâm ngũ quả được lựa chọn theo lối chơi chữ quen thuộc “Cầu vừa đủ xài”, thể hiện mong ước một năm mới sung túc, no đủ.
- Mãng cầu: Mong mọi điều như ý.
- Sung: Tượng trưng cho sự sung túc.
- Dừa: Thể hiện sự đủ đầy, trọn vẹn.
- Đu đủ: Ước mong cuộc sống ấm no, thịnh vượng.
- Xoài: Hàm ý có của ăn của để, tiêu xài thoải mái.
Mâm ngũ quả của miền Nam được lựa chọn theo lối chơi chữ quen thuộc “Cầu vừa đủ xài”
Ngoài ra, nhiều gia đình còn đặt thêm dưa hấu hai bên bàn thờ, với ruột đỏ tượng trưng cho may mắn. Người miền Nam thường tránh bày chuối, lê, táo, cam, quýt vì cho rằng tên gọi của chúng gợi ý nghĩa không may. Mâm ngũ quả thường được xếp thành hình tháp, màu sắc rực rỡ, tạo nên vẻ tươi vui, ấm cúng ngày Tết.
Sự giao thoa văn hóa trong mâm ngũ quả ba miền
Dù có sự khác biệt trong cách lựa chọn và bài trí, mâm ngũ quả của ba miền đều chung một ý nghĩa: bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên và cầu chúc năm mới an khang, đủ đầy.
Miền Bắc: Trang trọng, chuẩn mực, đậm nét truyền thống.
Miền Trung: Giản dị, mộc mạc nhưng sâu sắc về ý nghĩa.
Miền Nam: Linh hoạt, sáng tạo, gửi gắm thông điệp qua tên gọi trái cây.
Không chỉ là một phong tục ngày Tết, mâm ngũ quả còn là biểu tượng văn hóa kết nối các thế hệ trong gia đình. Qua mâm quả dâng cúng đầu năm, giá trị truyền thống được gìn giữ, góp phần làm nên không khí Tết ấm áp, sum vầy và trọn vẹn trong mỗi mái nhà Việt.
