Cá mòi vốn là loại cá quen thuộc ở các vùng ven biển và cửa sông Việt Nam. Từng xuất hiện dày đặc trong những mẻ lưới của ngư dân, loài cá nhỏ này nay được nhiều người thành phố tìm mua mỗi khi vào mùa nhờ thịt thơm, chắc, béo và có thể chế biến thành nhiều món ăn đậm vị.
Cá mòi có thân thon dài, dẹp hai bên, thường dài khoảng 15-25cm. Toàn thân phủ lớp vảy bạc óng ánh, phần lưng ánh xanh, bụng trắng bạc. Cá sống thành đàn lớn, thường di chuyển theo mùa giữa vùng biển và vùng nước lợ ở cửa sông. Tại Việt Nam, cá mòi được tìm thấy nhiều ở các hệ thống sông lớn như sông Hồng, sông Yên, sông Thu Bồn và một số vùng cửa sông khác.
Khoảng tháng 4 đến tháng 7 hằng năm là mùa cá mòi về nhiều. Khi đến thời kỳ sinh sản, chúng thường bơi ngược dòng vào các cửa sông, tạo nên mùa đánh bắt khá nhộn nhịp. Tùy từng năm, sản lượng cá có thể khác nhau. Có mùa cá về nhiều nhưng con nhỏ, cũng có năm cá ít hơn nhưng thân lại béo, chắc thịt.
Đánh bắt cá mòi không đơn giản bởi loài cá này khá nhạy với môi trường. Ban ngày, đặc biệt khi nước trong, cá thường di chuyển ở tầng nước sâu nên dễ phát hiện và tránh lưới. Ban đêm hoặc những thời điểm nước sông đục do mưa, phù sa, việc đánh bắt thuận lợi hơn. Ngư dân thường sử dụng loại lưới chuyên dụng để đánh bắt cá mòi, sau đó nhanh chóng bảo quản cá trong thùng đá để giữ độ tươi.
Điểm hấp dẫn của cá mòi nằm ở phần thịt thơm, chắc và có độ béo đặc trưng. Cá có thể chế biến theo nhiều cách, từ những món ăn dân dã như cá mòi kho tộ, kho tiêu, nấu canh chua đến hấp gừng, làm gỏi hoặc muối mắm. Khi kho lâu, thịt cá mềm, thấm gia vị, phần xương cũng mềm hơn nên có thể ăn cả con.
Với những con cá còn tươi, người dân có thể làm sạch rồi chiên vàng, sau đó chấm cùng nước mắm hoặc ăn kèm rau sống. Cá mòi lóc thịt cũng được bán sẵn để làm gỏi, giúp người mua tiết kiệm thời gian sơ chế. Ngoài ra, cá mòi còn được chế biến thành cá mòi kho đóng hộp, một sản phẩm quen thuộc có thể bảo quản lâu và dùng ăn cùng cơm, bánh mì.
Trước đây, mỗi mùa cá mòi, người dân vùng cửa sông có thể bắt được những mẻ cá lớn. Tuy nhiên, hiện sản lượng ở nhiều nơi không còn dồi dào như trước, khiến cá mòi mùa vụ trở thành mặt hàng được chú ý hơn. Cá tươi hiện có giá khoảng 70.000-120.000 đồng/kg, tùy thời điểm, kích thước và nguồn hàng. Ngoài cá nguyên con, thị trường còn có cá đã lóc thịt hoặc cá mòi kho chế biến sẵn.
Các chuyên gia dinh dưỡng tại Mỹ xếp cá mòi vào nhóm những loại cá giàu dưỡng chất và phù hợp để đưa vào chế độ ăn thường xuyên. Đặc biệt, cá mòi đóng hộp có thể cung cấp lượng dưỡng chất đáng kể, thậm chí nổi bật hơn cá hồi ở một số thành phần khi so sánh cùng khối lượng.
Theo số liệu tham khảo, 100g cá mòi cung cấp khoảng 152 kcal, gần 18g protein và 1,9g chất béo. Loại cá này cũng giàu omega-3 với khoảng 2,2g, cùng nhiều vitamin và khoáng chất thiết yếu. Đáng chú ý, một khẩu phần có thể đáp ứng khoảng 38% nhu cầu canxi và tới 200% lượng vitamin B12 khuyến nghị mỗi ngày.
Lợi ích của cá mòi với sức khỏe
Tốt cho xương và răng
Cá mòi là nguồn cung cấp canxi và vitamin D, hai dưỡng chất quan trọng đối với hệ xương. Bổ sung cá mòi vào chế độ ăn hợp lý có thể góp phần duy trì mật độ xương, giúp răng chắc khỏe và hỗ trợ giảm nguy cơ loãng xương khi cơ thể thiếu hụt các dưỡng chất này.
Hỗ trợ hoạt động của não bộ
Hàm lượng omega-3, đặc biệt DHA và EPA, khiến cá mòi trở thành một trong những thực phẩm có lợi cho não bộ. Những axit béo này tham gia vào cấu trúc và hoạt động của tế bào thần kinh, đồng thời hỗ trợ khả năng ghi nhớ, học tập và nhận thức.
Omega-3 cũng được đặc biệt quan tâm trong giai đoạn mang thai, cho con bú và những năm đầu đời, khi não bộ phát triển nhanh. Một chế độ ăn cân đối, có cá và các nguồn omega-3 phù hợp, có thể góp phần cung cấp dưỡng chất cần thiết cho quá trình này.
Có lợi cho sức khỏe tim mạch
Cá mòi giàu EPA và DHA, hai dạng omega-3 được nghiên cứu nhiều về vai trò đối với hệ tim mạch. Bổ sung đủ omega-3 trong chế độ ăn có thể giúp hỗ trợ duy trì mức triglyceride và huyết áp ở mức khỏe mạnh, đồng thời góp phần bảo vệ hoạt động bình thường của tim và mạch máu.
Đây cũng là một trong những lý do cá mòi thường được xếp vào nhóm cá béo nên có trong chế độ ăn uống lành mạnh.
Bổ sung vitamin B12 cho cơ thể
Một điểm đáng chú ý khác của cá mòi là hàm lượng vitamin B12. Đây là dưỡng chất cần thiết cho quá trình tạo hồng cầu, hoạt động của hệ thần kinh và chuyển hóa năng lượng.
Cơ thể thiếu vitamin B12 trong thời gian dài có thể gây mệt mỏi, suy nhược và ảnh hưởng đến chức năng thần kinh. Vì vậy, cá mòi có thể là một nguồn thực phẩm hữu ích để bổ sung loại vitamin này trong khẩu phần ăn.
Hỗ trợ kiểm soát đường huyết
Cá mòi chứa lượng protein tương đối cao nhưng ít carbohydrate. Protein giúp tạo cảm giác no lâu và đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì khối cơ. Khi kết hợp cá mòi với rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt và các thực phẩm giàu chất xơ, đây có thể là một lựa chọn phù hợp trong chế độ ăn hướng đến kiểm soát đường huyết.
Một số nghiên cứu cũng đang xem xét mối liên hệ giữa việc ăn cá và nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường, tuy nhiên cá mòi không phải là phương pháp điều trị hay phòng bệnh thay thế cho chế độ ăn và lối sống lành mạnh.
