Giữa nhiều giống xoài được ưa chuộng trên thị trường, xoài tròn Yên Châu (Sơn La) vẫn có sức hút riêng nhờ hình dáng nhỏ nhắn, hương thơm đậm và vị ngọt thanh khó trộn lẫn. Từng là loại quả quen thuộc trong vườn nhà của người dân địa phương, giống xoài cổ này ngày càng được nhiều người tìm mua mỗi khi hè đến.

Xoài tròn Yên Châu, còn được gọi là xoài trứng, là giống xoài bản địa đã được người dân vùng Tây Bắc gìn giữ và trồng qua nhiều thế hệ. Tên gọi xoài trứng bắt nguồn từ hình dáng quả tròn bầu, kích thước nhỏ, trông khá giống quả trứng gà. Khi còn non, quả có màu xanh, lớp vỏ hơi nhám, đến lúc già vẫn giữ màu xanh nhưng xuất hiện thêm những đốm nâu đen tự nhiên. So với các giống xoài có vỏ bóng, màu sắc bắt mắt, xoài tròn Yên Châu có vẻ ngoài khá mộc mạc.
Tuy nhiên, sức hấp dẫn của loại quả này lại nằm ở phần thịt bên trong. Khi chín, xoài có phần cùi dày, thịt mịn, màu vàng cam hoặc đỏ vàng, hạt tương đối nhỏ. Đặc biệt, quả tỏa ra mùi thơm rất đậm, chỉ cần bổ đôi đã cảm nhận được hương xoài chín lan tỏa. Khi ăn, thịt quả mềm, mọng, vị ngọt dịu, không quá gắt và để lại hậu thơm dễ chịu. Đây cũng là điểm khiến xoài tròn Yên Châu được nhiều người yêu thích, nhất là những thực khách muốn tìm lại hương vị của các giống xoài truyền thống.
Xoài tròn được trồng chủ yếu tại vùng Yên Châu, nơi có điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng phù hợp với đặc tính sinh trưởng của cây. Giống xoài này từng gắn bó với những khu vườn hộ gia đình, chủ yếu phục vụ nhu cầu ăn uống và biếu tặng. Ngày nay, nhờ được quảng bá rộng rãi, quả được đưa đến nhiều tỉnh, thành phố để tiêu thụ, thậm chí có mặt tại một số thị trường nước ngoài.

Mùa xoài tròn Yên Châu thường bắt đầu từ tháng 5 và kéo dài đến cuối tháng 6. Đây là khoảng thời gian người tiêu dùng có thể thưởng thức quả tươi ngon nhất. Trên thị trường, xoài có giá khoảng 25.000-50.000 đồng/kg, tùy kích thước, độ chín và chất lượng.
Để phát triển giống xoài bản địa, người dân thường chọn đất đồi cao ráo, thoát nước tốt, nhiều ánh nắng. Cây thích hợp với khí hậu khô nóng của vùng Tây Bắc. Thay vì gieo hạt, nhiều hộ áp dụng phương pháp ghép cành để giữ nguyên đặc tính của cây mẹ. Sau khoảng 3-4 năm, cây bắt đầu cho quả và có thể khai thác trong nhiều năm tiếp theo.
Trong quá trình chăm sóc, ruồi vàng là một trong những đối tượng gây hại đáng lo ngại bởi chúng khiến quả thối, rụng sớm. Vì vậy, người trồng thường bao quả bằng túi chuyên dụng để hạn chế côn trùng, giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và giữ mã quả đẹp hơn.
Ngoài thưởng thức trực tiếp khi chín, xoài tròn Yên Châu còn có thể dùng làm sinh tố, nước ép, xoài sấy dẻo, mứt hoặc xoài tẩm gia vị. Dù được chế biến theo cách nào, hương thơm đặc trưng của giống xoài cổ vẫn là nét hấp dẫn riêng, góp phần làm nên danh tiếng của đặc sản vùng Sơn La. Loại quả này nằm trong danh sách những loại trái cây tốt cho sức khỏe được các chuyên gia dinh dưỡng khuyên bạn nên ăn thường xuyên.
Lợi ích của quả xoài với sức khỏe
Hỗ trợ tiêu hóa

Xoài chứa enzyme amylase giúp phân giải thức ăn, hỗ trợ cơ thể hấp thụ dưỡng chất tốt hơn. Hàm lượng nước và chất xơ trong quả cũng góp phần thúc đẩy hoạt động đường ruột, hạn chế táo bón và cải thiện tiêu hóa.
Tốt cho mắt
Xoài giàu vitamin A, dưỡng chất cần thiết để duy trì thị lực và bảo vệ giác mạc. Ngoài ra, lutein và zeaxanthin trong quả có tác dụng chống oxy hóa, giúp bảo vệ võng mạc trước tác động của ánh sáng.
Tăng cường miễn dịch
Xoài cung cấp vitamin A và vitamin C, hai dưỡng chất quan trọng đối với hệ miễn dịch. Trong đó, vitamin C hỗ trợ sản xuất và tăng cường hoạt động của tế bào bạch cầu, giúp cơ thể chống lại các tác nhân gây nhiễm trùng.
Hỗ trợ sức khỏe tim mạch
Hàm lượng kali và magiê trong xoài góp phần duy trì hoạt động bình thường của tim, hỗ trợ thư giãn mạch máu và điều hòa huyết áp. Kali còn giúp cân bằng natri, hạn chế nguy cơ tăng huyết áp.
Giàu chất chống oxy hóa
Xoài chứa nhiều polyphenol, hợp chất thực vật có khả năng chống oxy hóa, bảo vệ tế bào trước tác động của các gốc tự do. Những hợp chất này còn được nghiên cứu về vai trò hỗ trợ tiêu hóa, chức năng não bộ và giảm nguy cơ mắc một số bệnh mạn tính.

Hỗ trợ kiểm soát cân nặng, bổ sung năng lượng
Xoài chứa chất xơ giúp tạo cảm giác no, hỗ trợ kiểm soát khẩu phần ăn khi được sử dụng hợp lý. Lượng đường tự nhiên trong quả cung cấp năng lượng cho cơ thể, phù hợp để bổ sung vào bữa phụ hoặc kết hợp với sữa chua, các loại hạt trong chế độ ăn cân đối. Dù vậy, xoài chín vẫn chứa đường và năng lượng, vì thế người dùng nên chú ý lượng ăn, nhất là khi cần kiểm soát đường huyết hoặc cân nặng.