Quả thị từng là thức quà dân dã gắn với những mùa thu làng quê, khi những trái vàng ươm rụng đầy dưới gốc, thơm nức cả khoảng sân nhưng chẳng mấy ai để tâm. Sau một thời gian bị xem là loại cây kém hiệu quả, quả thị nay bất ngờ “lội ngược dòng”, xuất hiện tại nhiều khu chợ thành phố với giá có thể lên tới 100.000 đồng/kg.
Quả thị có tên khoa học là Diospyros decandra, thường chín vào cuối hè, đầu thu. Khi chuyển sang độ chín, quả khoác màu vàng óng, lớp vỏ mịn màng và đặc biệt tỏa ra mùi thơm rất riêng. Hương thị không quá nồng nhưng dịu ngọt, thanh nhẹ, có khả năng lưu giữ lâu, chỉ cần vài quả đặt trong nhà cũng đủ khiến cả không gian phảng phất mùi hương đặc trưng của mùa thu.
Thị thường được biết đến với hai dạng phổ biến là thị muộn, quả tròn và tương đối lớn; thị sáp có quả nhỏ hơn, hơi dẹt, phần đáy bằng. Trong đó, thị sáp thường được ưa chuộng nhờ hương thơm đậm, giữ mùi lâu và màu quả đẹp khi chín.
Không giống nhiều loại trái cây được yêu thích bởi vị ngọt, thị lại hấp dẫn trước hết nhờ hương thơm. Phần thịt quả mềm, vị ngọt nhẹ, đôi khi có chút chát nên không phải ai cũng ăn trực tiếp. Nhiều người mua thị đơn giản để ngửi, đặt trong phòng khách, trên bàn thờ hoặc trong gian bếp. Chính nét đặc biệt này khiến quả thị trở thành thứ quà vừa để thưởng thức vừa gợi nhớ ký ức.
Với thế hệ 8X, 9X, quả thị còn gắn với những ngày thơ bé. Mỗi khi chớm thu, trẻ con thường chạy ra gốc cây nhặt những quả thị vàng rụng xuống, nâng niu mang về. Có khi chẳng ăn, chỉ đặt bên cạnh để tận hưởng mùi thơm. Hình ảnh ấy cùng câu chuyện “Thị ơi thị rụng bị bà...” đã khiến quả thị trở thành một phần ký ức quen thuộc của nhiều thế hệ người Việt.
Từng được trồng phổ biến ở vườn quê và ven bờ rào, cây thị sau đó dần bị thay thế bởi những giống cây ăn quả cho thu hoạch nhanh hơn. Một nguyên nhân là cây thị khá lâu cho quả. Nếu trồng từ hạt, cây có thể mất 5–7 năm, thậm chí hơn 10 năm mới bắt đầu cho thu hoạch. Trong khi đó, giá trị kinh tế của quả thị trước đây không cao nên nhiều gia đình lựa chọn chặt bỏ.
Những năm gần đây, thị trường lại dành sự quan tâm đặc biệt cho loại quả này. Vào cuối hè, đầu thu, những gánh thị vàng ươm bắt đầu xuất hiện tại các khu chợ và trên đường phố Hà Nội. Tùy kích thước và chất lượng, quả thị có giá khoảng 35.000–70.000 đồng/kg, loại đẹp, thơm có thể lên tới 100.000 đồng/kg. Một số nơi bán theo quả với giá khoảng 10.000–20.000 đồng/quả.
Đáng chú ý, quả thị còn được “nâng cấp” thành những sản phẩm mang tính quà tặng và trang trí. Những giỏ thị đan bằng tre, mẹt thị kết hợp hoa sen, hoa cau, ngọc lan hay cành thị còn lá xanh được nhiều người lựa chọn để trang trí nhà cửa, làm quà hoặc dùng trong các dịp lễ, Rằm tháng 7. Có những set được chăm chút đẹp mắt, giá từ vài trăm nghìn đồng, thậm chí lên tới cả triệu đồng.
Không chỉ gây ấn tượng bởi hương thơm đặc trưng, quả thị còn được dân gian nhắc đến với một số công dụng đối với sức khỏe. Tuy nhiên, phần lớn những công dụng này dựa trên kinh nghiệm sử dụng truyền thống, vì vậy không nên xem quả thị như một phương thuốc thay thế điều trị y khoa.
Những tác dụng của quả thị với sức khỏe
Hỗ trợ kháng viêm, giải độc
Vỏ quả thị chứa tinh dầu và một số hợp chất được dân gian sử dụng với mục đích hỗ trợ kháng viêm, giải độc. Vỏ thị có thể được phơi khô, đốt thành than rồi nghiền mịn để sử dụng ngoài da theo kinh nghiệm dân gian. Một số nơi còn kết hợp vỏ thị với dầu mè hoặc mỡ lợn để đắp lên vùng da bị tổn thương.
Tuy nhiên, các cách sử dụng này chưa đủ bằng chứng khoa học để khẳng định hiệu quả điều trị, đặc biệt với những tổn thương nghiêm trọng như rắn cắn. Trong trường hợp này, cần ưu tiên đến cơ sở y tế thay vì tự xử lý tại nhà.
Hỗ trợ cải thiện nám da
Quả thị sấy khô từng được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian với mục đích hỗ trợ cải thiện các vết nám, sạm trên da. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học cho thấy việc ăn quả thị có thể trực tiếp làm mờ nám. Vì vậy, người bị nám nên kết hợp chế độ ăn uống hợp lý với các biện pháp chăm sóc và bảo vệ da phù hợp.
Hỗ trợ tiêu hóa, tẩy giun theo kinh nghiệm dân gian
Thịt quả thị cũng được nhắc đến trong các bài thuốc dân gian với công dụng hỗ trợ tẩy giun, đặc biệt là giun kim. Một số tài liệu còn ghi nhận quả thị được sử dụng với mục đích giúp thư giãn, an thần và hỗ trợ giấc ngủ.
Dù vậy, những công dụng này không nên được hiểu là phương pháp điều trị thay thế thuốc tẩy giun hoặc các biện pháp y tế đã được chứng minh hiệu quả.
Lá và rễ cây thị cũng được sử dụng trong dân gian
Không chỉ quả, lá và rễ cây thị cũng xuất hiện trong một số bài thuốc dân gian. Các bộ phận này từng được sử dụng để hỗ trợ một số tình trạng như táo bón, sốt nóng, mẩn ngứa, mụn nhọt, dị ứng hay các vấn đề ngoài da.
Do thành phần và cách sử dụng của từng bộ phận khác nhau, không nên tự ý sắc uống hoặc đắp lên vết thương khi chưa có hướng dẫn của người có chuyên môn.
Những lưu ý khi ăn quả thị
Quả thị nên được ăn khi đã chín, tránh sử dụng quả còn xanh hoặc chưa chín kỹ. Quả xanh chứa hàm lượng tanin cao, có thể gây kích ứng đường tiêu hóa và nếu ăn nhiều có nguy cơ hình thành khối bã trong đường ruột.
Đặc biệt, không nên ăn quá nhiều thị khi bụng đói. Người có bệnh lý về đường tiêu hóa hoặc cơ địa nhạy cảm càng cần thận trọng khi sử dụng.
Nếu muốn dùng quả thị hoặc các bộ phận của cây thị với mục đích hỗ trợ điều trị bệnh, nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng, nhất là khi đang dùng thuốc hoặc có bệnh nền.
