Quả chay từ lâu đã gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ người dân miền Bắc. Mỗi độ hè về, dưới những tán chay xanh mát đầu làng hay trong góc vườn quê, lũ trẻ thường hái những quả chay xanh, chín lẫn lộn, bổ ra chấm muối ớt. Vị chua, chát đặc trưng khiến đầu lưỡi tê nhẹ nhưng lại tạo nên một hương vị khó quên.
Cây chay thuộc họ Dâu tằm, có tên khoa học là Artocarpus tonkinensis. Đây là loài cây bản địa của Việt Nam, phân bố chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc nên còn được gọi là chay Bắc Bộ. Trước đây cây thường mọc dại ở vùng đồi, ven rừng hoặc được người dân đưa về trồng trong vườn nhà. Ngày nay, chay còn được nhân giống để trồng làm cây ăn quả, cây cảnh tại sân vườn và các khuôn viên rộng.
Chay là cây thân gỗ lâu năm, có thể cao khoảng 10-15m khi trưởng thành, trong khi các giống chay cảnh thường có kích thước nhỏ hơn. Chay hiện được biết đến với 2 dạng phổ biến là chay đỏ (chay tím) và chay xanh.
Cây thường ra hoa vào khoảng tháng 3-4, sau đó bắt đầu hình thành quả và cho thu hoạch vào khoảng tháng 7-9. Quả chay khá nhỏ, thường có dạng tròn hơi dẹt. Khi còn non, quả mang màu xanh đậm, vỏ cứng và chứa nhiều nhựa. Đến khi già và chín, vỏ chuyển dần sang vàng nâu, bề mặt hơi sần; bên trong là phần thịt dày, mềm xốp bao quanh lõi.
Điểm đặc biệt khiến quả chay được nhớ đến chính là hương vị rất riêng. Quả xanh có vị chua gắt, hơi chát và nhiều nhựa; khi chín, vị chua trở nên dịu hơn, xen chút ngọt nhẹ cùng mùi thơm đặc trưng. Chính vị chua thanh tự nhiên này khiến chay trở thành nguyên liệu quen thuộc trong nhiều món ăn dân dã của người miền Bắc.
Từ lâu, quả chay đã xuất hiện trong những bữa cơm gia đình, đặc biệt là các món canh chua. Chay có thể nấu cùng cá rô, cá trắm, cua đồng hoặc nhiều nguyên liệu khác để tạo vị chua tự nhiên, giúp món ăn thơm ngon và đậm đà hơn. Ngoài ra, quả chay thái lát phơi khô còn được dùng để kho cá, thay thế cho một số nguyên liệu tạo vị chua như giấm hay mẻ.
Không chỉ được sử dụng trong ẩm thực, quả chay còn được nhắc đến trong y học cổ truyền. Loại quả này có vị chua, tính bình và được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian để hỗ trợ các vấn đề như ho, đau họng, chảy máu cam hay tiêu hóa kém. Quả cũng chứa một số hợp chất và chất xơ có thể hỗ trợ tiêu hóa, kích thích cảm giác ngon miệng và nhuận tràng.
Hiện tại, quả chay đã trở thành đặc sản được nhiều người săn lùng. Giá quả chay tươi hiện dao động khoảng 35.000-50.000 đồng/kg, tùy thời điểm và chất lượng. Ngoài chay tươi, chay khô cũng được nhiều người tìm mua. Sau khi thái lát rồi phơi hoặc sấy, quả có thể bảo quản lâu hơn và có giá khoảng 250.000 đồng/kg. Khi sử dụng, chỉ cần ngâm chay khô cho mềm rồi đem nấu canh, kho cá hoặc dùng như một nguyên liệu tạo vị chua tự nhiên cho món ăn.
Ý nghĩa phong thủy khi trồng cây chay trong sân vườn nhà
Theo quan niệm phong thủy, cây chay có tán lá xanh tốt, sức sống bền bỉ và cho quả theo mùa nên thường được gắn với ý nghĩa về sự phát triển, thịnh vượng và thành quả. Trồng cây trong sân vườn vì thế được nhiều gia đình xem là cách tạo thêm sinh khí và điểm xanh cho không gian sống.
Nếu có diện tích rộng, cây chay có thể trồng ở khu vực sân vườn, ưu tiên hướng Đông hoặc Đông Nam – những vị trí thường được quan niệm là thuận cho sự sinh trưởng. Với cây chay cảnh hoặc cây được tạo dáng nhỏ, có thể trồng trong chậu và đặt ở sân, hiên hoặc góc vườn để vừa làm đẹp vừa dễ chăm sóc.
Gia chủ nên tránh để cây mọc quá sát cửa chính, cổng hoặc lối đi bởi khi trưởng thành, tán cây rộng có thể che khuất mặt tiền, cản ánh sáng và gây bất tiện. Đồng thời, không nên trồng quá gần tường, móng nhà hay đường ống để hạn chế ảnh hưởng của rễ về lâu dài.
Cách trồng và chăm sóc cây chay tại nhà
Cây có sức sống tốt, dễ thích nghi và không đòi hỏi quá nhiều công chăm sóc. Thời điểm thích hợp để trồng là vào đầu mùa mưa, khi đất có độ ẩm thuận lợi giúp cây nhanh bén rễ. Để cây phát triển xanh tốt, cho nhiều quả, bạn nên chú ý tới những yếu tố sau:
- Đất trồng: Cây chay không kén đất nhưng sẽ phát triển tốt nhất trong đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng và thoát nước tốt.
- Ánh sáng: Cây chay ưa sáng nên cần đặt ở nơi có nhiều ánh nắng và không gian rộng, đặc biệt với cây trồng trực tiếp xuống đất.
- Tưới nước: Khi mới trồng, nên tưới nước đều để duy trì độ ẩm, nhất là trong thời gian cây còn non. Khi cây chay đã ổn định, có thể giảm tần suất tưới và chú ý thoát nước vào những ngày mưa nhiều.
- Bón phân: Định kỳ bổ sung phân hữu cơ hoặc phân NPK để cung cấp dinh dưỡng, nhất là trước giai đoạn cây ra hoa và nuôi quả.
- Cắt tỉa: Bạn nên cắt bỏ cành già, cành khô, sâu bệnh hoặc mọc quá dày để tán cây thông thoáng, hạn chế nấm bệnh và giúp cây tập trung dinh dưỡng. Với cây trồng làm cảnh hoặc bonsai, có thể chủ động cắt tỉa, tạo dáng và kiểm soát kích thước để phù hợp với không gian sân vườn, ban công hoặc trước nhà.
