Giữa vùng đất miền Trung đầy nắng gió, nơi cát trắng trải dài và khí hậu khắc nghiệt quanh năm, người dân Quảng Trị đã tạo nên một món ăn giản dị nhưng đậm đà bản sắc, đó là khoai deo. Từ những củ khoai lang bình dị trồng trên đất cát ven biển, qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, khoai deo đã trở thành đặc sản nổi tiếng, được nhiều người tìm mua với giá khoảng 150.000–170.000 đồng/kg.
Trước đây, trong những năm tháng khó khăn, khoai lang từng là nguồn lương thực quen thuộc của người dân vùng cát Quảng Trị. Khi thiên tai, bão lũ liên tiếp khiến mùa màng thất bát, khoai lang trở thành thứ giúp nhiều gia đình vượt qua giai đoạn thiếu thốn. Không chỉ luộc ăn hằng ngày, người dân còn nghĩ ra cách chế biến khoai để bảo quản được lâu hơn. Từ đó, khoai deo ra đời như một món ăn dự trữ, có thể để dành trong thời gian dài mà vẫn giữ được hương vị đặc trưng.
Nguyên liệu chính để làm khoai deo là khoai lang đỏ trồng trên những triền cát ven biển. Nhờ điều kiện thổ nhưỡng đặc biệt, loại khoai này có vị ngọt đậm, bùi và thơm hơn nhiều giống khoai khác. Củ khoai thường thon dài, lớp ruột vàng óng, chứa nhiều tinh bột và đường tự nhiên – yếu tố quan trọng giúp khoai sau khi chế biến có vị ngọt dịu và dẻo đặc trưng.
Để tạo nên mẻ khoai deo đạt chuẩn, người dân phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Sau khi thu hoạch, khoai không được chế biến ngay mà được phơi nắng nhẹ trong vài giờ rồi đem ủ trong nơi thoáng mát khoảng hơn một tuần. Quá trình này giúp khoai giảm bớt lượng nước, đồng thời làm tăng độ ngọt tự nhiên.
Khi khoai đã “già” đủ độ, người ta đem rửa sạch và luộc chín. Sau đó, từng củ khoai được cắt dọc thành những lát vừa phải rồi mang ra phơi dưới nắng lớn. Những lát khoai được đặt trên giá phơi, phía dưới thường lót lớp cây khô hoặc vật liệu tự nhiên để tránh dính. Công đoạn phơi nắng kéo dài nhiều ngày, thường từ 10 đến 12 lượt nắng, cho đến khi lát khoai chuyển sang màu nâu cánh gián và có độ dẻo đặc trưng.
Tính từ khi khoai còn tươi đến lúc hoàn thành, toàn bộ quá trình chế biến có thể kéo dài gần một tháng. Công việc này phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết. Chỉ cần gặp mưa trong thời gian phơi, khoai có thể bị hỏng hoặc mất đi chất lượng, vì vậy người làm khoai phải luôn theo dõi thời tiết cẩn thận.
Ngày nay, khoai deo không còn là món ăn chống đói như trước mà đã trở thành đặc sản nổi tiếng của Quảng Trị. Nhiều du khách khi đến miền Trung thường mua khoai deo về làm quà cho người thân hoặc bạn bè. Món ăn này tuy mộc mạc nhưng lại mang hương vị rất riêng.
Khoai deo khi mới cầm trên tay khá cứng, nhưng khi nhai chậm rãi, miếng khoai sẽ mềm dần trong miệng. Vị ngọt thanh, dẻo dai hòa quyện cùng hương thơm nhẹ của khoai lang khiến nhiều người nhớ mãi.
Những tác dụng của củ khoai lang với sức khoẻ
Hỗ trợ ổn định đường huyết
Khoai lang là thực phẩm giàu chất xơ, trong đó một củ khoai lang cỡ trung bình có thể cung cấp khoảng 4 g chất xơ cho cơ thể. Lượng chất xơ này giúp làm chậm quá trình tiêu hóa, đồng thời hỗ trợ hoạt động của hệ tiêu hóa và đường ruột. Bên cạnh đó, khoai lang còn chứa tinh bột kháng – một dạng tinh bột không bị phân giải hoàn toàn ở ruột non mà di chuyển xuống đại tràng. Tại đây, chúng được các vi khuẩn có lợi lên men, tạo ra các axit béo chuỗi ngắn có lợi cho quá trình chuyển hóa và góp phần duy trì mức đường huyết ổn định.
Tạo cảm giác no lâu
Nhờ giàu chất xơ và tiêu hóa chậm, khoai lang giúp người ăn cảm thấy no lâu hơn sau bữa ăn. Điều này giúp hạn chế cảm giác thèm ăn và giảm nguy cơ nạp quá nhiều calo. Chính vì vậy, khoai lang thường được khuyến khích trong chế độ ăn dành cho người muốn kiểm soát cân nặng hoặc duy trì mức đường huyết ổn định. Khoai lang luộc là lựa chọn đơn giản, ít chất béo và phù hợp cho những người muốn hạn chế ăn vặt.
Hỗ trợ giảm viêm và bảo vệ tim mạch
Một trong những giá trị dinh dưỡng nổi bật của khoai lang là hàm lượng chất chống oxy hóa cao, đặc biệt là beta-carotene và vitamin C. Các hợp chất này có khả năng trung hòa các gốc tự do – nguyên nhân gây tổn thương tế bào và thúc đẩy quá trình lão hóa. Nhờ đó, khoai lang góp phần giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính như xơ vữa động mạch, bệnh tim mạch hay tiểu đường.
Ngoài ra, khoai lang còn có đặc tính chống viêm tự nhiên, giúp hỗ trợ giảm nguy cơ các bệnh viêm mạn tính như viêm khớp, viêm đa khớp dạng thấp hoặc hen suyễn. Thực phẩm này cũng cung cấp vitamin B6, một dưỡng chất quan trọng giúp chuyển hóa homocysteine – một hợp chất có thể gây hại cho hệ tim mạch nếu tồn tại ở nồng độ cao trong cơ thể.
Có tiềm năng hỗ trợ phòng chống ung thư
Khoai lang, đặc biệt là khoai lang tím, chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa mạnh. Trong đó, anthocyanin – sắc tố tạo nên màu tím đặc trưng – được xem là yếu tố góp phần giúp loại thực phẩm này có khả năng hỗ trợ bảo vệ cơ thể trước nguy cơ ung thư.
Một số nghiên cứu cho thấy các hợp chất trong khoai lang tím có thể giúp ức chế sự phát triển của một số loại tế bào ung thư như ung thư dạ dày, ruột kết, vú hoặc bàng quang. Bên cạnh đó, chiết xuất từ khoai lang cũng được ghi nhận có khả năng tác động đến tế bào ung thư tuyến tiền liệt, góp phần hạn chế sự lan rộng của chúng sang các khu vực khác.
Góp phần phòng ngừa bệnh mạn tính
Khoai lang còn là nguồn cung cấp beta-carotene dồi dào – một chất chống oxy hóa quan trọng đối với sức khỏe. Hợp chất này giúp cơ thể chống lại tình trạng căng thẳng oxy hóa, từ đó giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính và góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài.
