Quả chà là nổi tiếng với vị ngọt đậm, phần thịt dẻo mềm và hương thơm đặc trưng. Từng là nguồn thực phẩm quen thuộc của người dân vùng Trung Đông và Bắc Phi, loại quả này ngày càng được ưa chuộng tại Việt Nam, từ chà là khô dùng làm món ăn vặt đến chà là tươi được nhiều người tìm mua.
Cây chà là có thân thẳng, lá dài mọc thành tán ở ngọn, hình dáng khá giống cây cau hoặc cây dừa. Khi trưởng thành, cây có thể cao hàng chục mét. Quả mọc thành từng chùm lớn dưới tán lá, hình bầu dục hoặc thuôn dài, bên trong có một hạt cứng. Tùy giống và độ chín, quả có màu vàng, đỏ nâu hoặc nâu sẫm.
Điểm hấp dẫn của chà là nằm ở hương vị khác biệt giữa quả tươi và quả khô. Chà là tươi có phần thịt mềm hoặc giòn nhẹ tùy giống, vị ngọt thanh đến ngọt đậm. Khi chín kỹ, thịt quả mềm mọng, thơm dịu. Trong khi đó, chà là khô có kết cấu dẻo, vị ngọt cô đọng, đôi khi gợi liên tưởng đến caramel. Đây cũng là dạng phổ biến trên thị trường Việt Nam nhờ thuận tiện bảo quản và sử dụng.
Chà là có thể ăn trực tiếp sau khi rửa sạch, tách bỏ hạt. Ngoài dùng như món ăn vặt, quả còn được kết hợp với các loại hạt, sữa chua, yến mạch hoặc dùng làm nguyên liệu chế biến bánh, sinh tố và nước ép. Vị ngọt tự nhiên của chà là cũng giúp tạo độ ngọt cho một số món ăn mà không cần bổ sung nhiều đường tinh luyện. Tuy nhiên, quả chứa lượng đường tự nhiên tương đối cao, vì vậy nên ăn với khẩu phần phù hợp.
Quả thường được thu hoạch từ cuối mùa hè đến mùa thu, khoảng tháng 8-11, tùy giống và điều kiện thời tiết. Quả trải qua nhiều giai đoạn từ xanh non đến chuyển màu, chín mềm và tích lũy đường. Trên thị trường, quả chà là tươi được bán với giá khoảng 80.000 đồng/kg.
Ở Việt Nam, cây chà là đã được trồng tại một số địa phương, trong đó có Đồng Tháp, nơi những vườn chà là cho trái từng thu hút khách tham quan vào mùa thu hoạch.
Để trồng chà là lấy quả, người trồng cần chọn giống phù hợp, bố trí nơi nhiều ánh sáng và tránh đất bị úng nước. Dù có khả năng chịu hạn, cây vẫn cần được cung cấp đủ nước trong giai đoạn sinh trưởng, ra hoa và nuôi quả. Đặc biệt, chà là có cây đực và cây cái riêng biệt nên cần chú ý vấn đề thụ phấn. Cây trồng từ hạt có thể khác nhau về đặc tính, thời gian cho quả và chất lượng trái; vì vậy, việc lựa chọn cây giống phù hợp rất quan trọng.
Lợi ích sức khỏe của quả chà là
Giàu chất xơ, hỗ trợ tiêu hóa
Chà là chứa lượng chất xơ dồi dào, giúp thúc đẩy nhu động ruột, duy trì hoạt động tiêu hóa ổn định và hạn chế táo bón. Chất xơ còn làm chậm quá trình hấp thu đường, góp phần kiểm soát lượng đường huyết sau ăn. Tuy nhiên, người mắc bệnh tiểu đường vẫn cần chú ý khẩu phần bởi chà là chứa nhiều đường tự nhiên.
Bổ sung vitamin và khoáng chất
Chà là cung cấp nhiều dưỡng chất cần thiết cho cơ thể, trong đó có các vitamin nhóm B như B6, niacin, B2 và folate. Quả cũng chứa một lượng protein nhất định nhưng ít chất béo. Nhờ hàm lượng đường tự nhiên cao, chà là có vị ngọt đậm, thường được ví như “kẹo tự nhiên”, đồng thời cung cấp năng lượng cho cơ thể.
Giàu chất chống oxy hóa, bảo vệ tế bào
Chà là chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa, giúp bảo vệ tế bào trước tác động của các gốc tự do, từ đó góp phần giảm tổn thương tế bào và nguy cơ mắc một số bệnh mạn tính. Trong đó, flavonoid có đặc tính chống viêm, carotenoid hỗ trợ sức khỏe mắt và tim mạch, còn axit phenolic có thể góp phần giảm viêm và hỗ trợ bảo vệ tim mạch.
Hỗ trợ sức khỏe não bộ
Các hợp chất chống oxy hóa trong chà là, đặc biệt là flavonoid, có khả năng hỗ trợ giảm viêm. Một số nghiên cứu ban đầu cho thấy loại quả này có thể góp phần bảo vệ tế bào thần kinh và hạn chế các quá trình liên quan đến sự hình thành mảng amyloid beta – yếu tố có liên quan đến bệnh Alzheimer. Tuy nhiên, cần thêm nghiên cứu trên người để xác định rõ tác dụng của chà là đối với trí nhớ và khả năng nhận thức.
Thay thế đường tinh luyện trong chế biến món ăn
Vị ngọt tự nhiên của chà là đến từ các loại đường, trong đó có fructose, cùng hương vị thoang thoảng giống caramel. Nhờ đó, loại quả này có thể được sử dụng để thay thế một phần đường tinh luyện trong một số công thức nấu ăn, đồng thời bổ sung chất xơ và các dưỡng chất khác. Dù vậy, chà là vẫn chứa nhiều calo nên cần ăn với lượng vừa phải để tránh nạp quá nhiều năng lượng.
Dễ kết hợp trong chế độ ăn uống
Chà là có thể ăn trực tiếp như món ăn nhẹ hoặc kết hợp với hạnh nhân, bơ hạt và phô mai mềm. Phần thịt quả dẻo ngọt cũng thích hợp để làm bánh, xay sinh tố, trộn cùng yến mạch hoặc chế biến thành chất tạo ngọt cho nước sốt và món ăn. Nhờ tính linh hoạt này, chà là có thể được bổ sung vào thực đơn hằng ngày theo nhiều cách khác nhau.
Có thể hỗ trợ quá trình chuyển dạ ở phụ nữ mang thai
Một số nghiên cứu cho thấy việc ăn chà là trong những tuần cuối thai kỳ có thể liên quan đến khả năng cổ tử cung thuận lợi hơn khi chuyển dạ, đồng thời có thể giúp rút ngắn thời gian chuyển dạ hoặc giảm nhu cầu can thiệp y tế ở một số trường hợp.
Tác dụng này được cho là có liên quan đến các hợp chất có khả năng ảnh hưởng đến hoạt động của oxytocin. Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay chưa đủ để khẳng định hiệu quả và chà là không thể thay thế việc theo dõi thai kỳ, tư vấn hoặc chỉ định của bác sĩ.
