Loại quả từng mọc dại ven đường nay thành đặc sản 80.000 đồng/kg, lên chậu bonsai giá tiền triệu, chăm cực dễ

Trồng trong nhà vừa làm cảnh vừa mang ý nghĩa hút lộc.

Không phải loại cây cảnh nào được săn đón cũng có nguồn gốc từ những giống quý hiếm hay được lai tạo cầu kỳ. Có những loài cây vốn mọc tự nhiên ở bờ ruộng, ven sông, gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều người, nhưng theo thời gian lại được chú ý nhờ vẻ đẹp riêng và giá trị kinh tế bất ngờ. Chòi mòi là một ví dụ như vậy. Từng là thức quả dân dã, chòi mòi ngày nay được bán với giá khoảng 80.000 đồng/kg, trong khi những cây có dáng đẹp còn được người chơi cây cảnh tìm mua để tạo bonsai.

Từ thức quả quê đến đặc sản được tìm mua

Chòi mòi có tên khoa học là Antidesma ghaesembilla, thuộc họ Diệp hạ châu (Phyllanthaceae). Loài cây này còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như chòi mòi trâu, chùm mồi, chua mòi, cơm nguội hay mỏ quạ. Cây phân bố ở nhiều vùng tại Việt Nam và một số quốc gia nhiệt đới châu Á, thường xuất hiện trong rừng, ven sông, bờ ruộng hoặc những khu đất hoang.

Đây là loài cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi, chiều cao phổ biến khoảng 3-10 m. Thân cây phân nhiều nhánh, lá hình bầu dục, xanh đậm, tạo thành tán khá tự nhiên. Hoa có kích thước nhỏ, mọc thành chùm, sau đó kết thành những cụm quả li ti.

Điểm dễ nhận biết nhất của chòi mòi chính là những chùm quả sai trĩu cành. Khi còn non, quả có màu xanh, sau đó chuyển dần sang hồng đỏ, tím sẫm và đen khi chín. Dù kích thước không lớn, các chùm quả nhiều màu sắc lại tạo nên vẻ ngoài bắt mắt. Tùy điều kiện thời tiết và từng vùng, cây thường ra hoa trong khoảng tháng 3-6, mùa quả có thể rộ từ tháng 7.

Quả chòi mòi chín có vị chua dịu, xen lẫn chút ngọt thanh. Với nhiều người ở miền Trung, miền Nam và một số vùng miền núi phía Bắc, đây từng là món quà quê quen thuộc. Chỉ cần bắt gặp một cây sai quả ven đường hay trong vườn, trẻ nhỏ đã có thể hái cả chùm để thưởng thức.

Không chỉ ăn tươi, chòi mòi còn được sử dụng trong nhiều món ăn dân dã. Quả xanh có thể tạo vị chua cho món canh hoặc ăn kèm các loại rau ghém. Quả chín được dùng để làm siro, mứt, nước giải khát hoặc ngâm rượu. Ở một số địa phương, lá non cũng được tận dụng làm rau ăn sống, luộc hoặc xào.

Từ một loại quả mọc hoang ít được chú ý, chòi mòi dần trở thành thức quà quê được nhiều người tìm mua. Tùy thời điểm, nguồn cung và chất lượng, quả tươi có thể được bán với giá khoảng 80.000 đồng/kg. Mức giá này khiến không ít người bất ngờ bởi trước đây, chòi mòi thường gắn với hình ảnh những khu vườn quê và những buổi đi hái quả tự nhiên.

Bên cạnh giá trị làm thực phẩm, chòi mòi còn có sức hút trong giới chơi cây cảnh. Cây có khả năng sinh trưởng tương đối tốt, thân cành phân nhánh và có thể được cắt tỉa, uốn tạo dáng. Đặc biệt, những cây lâu năm với thân già, bộ rễ nổi và dáng thế độc đáo có thể trở thành tác phẩm bonsai có giá trị.

Khi được chăm sóc và tạo hình phù hợp, chòi mòi có thể mang vẻ đẹp cổ kính, tự nhiên. Tán lá xanh kết hợp với những chùm quả chuyển màu từ xanh sang đỏ tím cũng tạo điểm nhấn thú vị. Đây là nét riêng khiến loài cây vốn mọc dại này được một bộ phận người chơi bonsai quan tâm.

Giá trị của một cây chòi mòi bonsai phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tuổi đời, kích thước thân, bộ rễ, dáng thế, độ hài hòa của tổng thể và công sức tạo tác. Những cây có thân lớn, bộ đế đẹp, đường thân lạ hoặc thế cây độc đáo có thể được định giá từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng. Tuy nhiên, không phải cây chòi mòi nào cũng có giá trị cao; mức định giá còn phụ thuộc vào thị trường và đánh giá của người chơi cây.

Xét về phong thủy, một số người quan niệm cây có tán lá xanh tốt, sức sống bền bỉ và nhiều chùm quả tượng trưng cho sự sinh sôi, sung túc, thành quả sau quá trình vun trồng. Đây là quan niệm mang tính biểu tượng, góp phần khiến chòi mòi được lựa chọn để trang trí sân vườn hoặc không gian sống.

Nếu trồng cây trong sân nhà, nên ưu tiên vị trí có ánh sáng và độ thông thoáng tốt. Với cây trồng trước nhà, gia chủ có thể đặt lệch sang một bên để không che khuất cửa chính, cổng ra vào hay cản trở lối đi. Những cây có kích thước nhỏ cũng có thể được trồng trong chậu, đặt ở sân, hiên hoặc sân thượng. Điều quan trọng là lựa chọn vị trí phù hợp với kích thước cây khi trưởng thành, tránh để tán phát triển quá lớn gây vướng víu.

Cách trồng và chăm sóc cây chòi mòi

Chòi mòi tương đối dễ trồng, có thể nhân giống bằng hạt, giâm cành hoặc ghép. Nếu gieo hạt, nên chọn quả chín khỏe mạnh, lấy hạt và gieo vào giá thể tơi xốp, có khả năng giữ ẩm nhưng không bị úng. Khi cây con phát triển cứng cáp, có thể chuyển sang đất vườn hoặc chậu lớn hơn.

Để cây sinh trưởng tốt, người trồng nên chú ý một số yếu tố sau:

- Đất trồng: Nên sử dụng đất giàu hữu cơ, tơi xốp và thoát nước tốt. Có thể phối trộn đất với phân hữu cơ hoai mục, xơ dừa hoặc các loại giá thể phù hợp để tăng độ thông thoáng.

- Ánh sáng: Chòi mòi ưa sáng, thích hợp với nơi có nhiều ánh nắng. Cây non mới trồng nên được che bớt nắng gắt trong thời gian đầu để thích nghi dần với môi trường.

- Tưới nước: Cần duy trì độ ẩm vừa phải, nhất là trong giai đoạn cây mới bén rễ. Khi cây trưởng thành, không nên tưới quá nhiều; vào mùa mưa cần chú ý thoát nước để hạn chế tình trạng úng gốc.

- Bón phân: Có thể bổ sung phân hữu cơ hoặc phân NPK với liều lượng phù hợp, tập trung vào giai đoạn cây sinh trưởng mạnh và trước thời kỳ ra hoa, kết quả.

- Cắt tỉa: Thường xuyên loại bỏ cành khô, cành yếu hoặc mọc quá dày để tán cây thông thoáng. Với cây trồng làm bonsai, cần cắt tỉa định kỳ nhằm kiểm soát kích thước và duy trì dáng thế mong muốn.

CHANG KIU