Theo quan điểm dân gian, Rằm tháng 10 được gọi là lễ Hạ nguyên, dịp để mọi người cảm ơn đất trời, cảm ơn công ăn, việc làm, nghề nghiệp đã nuôi sống ta sau khi kết thúc mùa vụ. Vì vậy, bên cạnh những món quen thuộc như gà luộc, xôi, canh, nem, giò chả, gia đình có thể chú trọng thêm cơm mới, xôi nếp mới hoặc các sản vật theo mùa.
Những lưu ý khi chuẩn bị mâm cỗ cúng Rằm tháng 10
1. Ưu tiên món ăn từ gạo mới
Đây là điểm nên chú trọng nhất khi chuẩn bị mâm cỗ Rằm tháng 10. Theo phong tục xưa, dịp Hạ Nguyên gắn với lễ tạ ơn sau mùa thu hoạch, vì vậy gạo mới và những sản vật vừa thu hoạch thường được chọn làm lễ vật dâng lên tổ tiên.
Gia đình có thể chuẩn bị:
- Một bát cơm nấu từ gạo mới.
- Xôi nếp mới, xôi đỗ xanh hoặc xôi gấc.
- Các loại bánh làm từ gạo nếp, gạo tẻ như bánh dày, bánh nếp, bánh ít.
- Chè nấu từ đỗ xanh, gạo nếp hoặc những nguyên liệu quen thuộc.
- Không nhất thiết phải có tất cả các món trên. Chỉ cần một đĩa xôi hoặc bát cơm mới cũng đủ thể hiện nét đặc trưng của ngày lễ.

Gạo mới và những sản vật vừa thu hoạch thường được chọn làm lễ vật dâng lên tổ tiên ngày Rằm tháng 10 (Ảnh: Vũ Thu Hương).
2. Chọn món theo phong tục và khẩu vị gia đình
Mâm cỗ cúng Rằm tháng 10 không có một thực đơn cố định áp dụng cho tất cả các vùng miền. Tùy phong tục địa phương, gia đình có thể chuẩn bị cỗ mặn hoặc cỗ chay.
Với mâm cỗ mặn, những món quen thuộc có thể lựa chọn gồm:
- Gà luộc nguyên con.
- Xôi đỗ xanh, xôi gấc.
- Nem rán, giò lụa.
- Canh măng, canh miến hoặc canh mọc.
- Các món xào rau củ, thịt.
- Món nộm hoặc salad.

- Với mâm cỗ chay, có thể chuẩn bị nem chay, đậu phụ, nấm xào, rau củ luộc, canh nấm, xôi và chè.

Lưu ý: Mâm cỗ hiện nay có thể giản tiện hơn trước, không nhất thiết phải đủ các món theo lối cổ truyền. Việc lựa chọn món ăn nên căn cứ vào điều kiện và khẩu vị của các thành viên trong gia đình.
3. Không nhất thiết phải làm mâm cỗ quá nhiều món
Một sai lầm thường gặp là cố gắng chuẩn bị thật nhiều món để mâm cỗ trông đầy đặn. Điều này dễ khiến gia chủ mất nhiều thời gian, công sức, thậm chí gây lãng phí thực phẩm.
Thay vào đó, nên cân đối các nhóm món:
- Món tinh bột: Xôi hoặc cơm mới.
- Món đạm: Gà luộc, giò chả hoặc đậu phụ, nấm.
- Món rau: Rau củ luộc, xào hoặc nộm.
- Món canh: Canh măng, canh miến hoặc canh rau củ.
- Món tráng miệng: Hoa quả, chè hoặc bánh.
Nên chọn số lượng món vừa đủ, ưu tiên những món gia đình thường ăn và có thể tận dụng sau khi làm lễ. Mâm cỗ tươm tất không đồng nghĩa với việc phải sắm sửa cầu kỳ, tốn kém.
4. Chọn thực phẩm tươi ngon, có nguồn gốc rõ ràng
Đây là lưu ý quan trọng để món ăn vừa ngon vừa đảm bảo vệ sinh.
Thịt, gà: Chọn nguyên liệu tươi, có màu sắc tự nhiên, không có mùi lạ. Gà nên chọn con có kích thước vừa phải, da nguyên vẹn để khi luộc dễ tạo hình đẹp.
Rau củ: Chọn loại tươi, không dập nát, ưu tiên rau củ đúng mùa.
Gạo nếp, gạo tẻ: Nếu chuẩn bị lễ cơm mới, nên chọn gạo mới thu hoạch, hạt đều, không có mùi ẩm mốc.
Hoa quả: Chọn quả tươi, chín vừa, không bị dập hoặc hư hỏng.
Không nên vì muốn tiết kiệm thời gian mà sử dụng thực phẩm đã để lâu hoặc nguyên liệu không được bảo quản đúng cách.
5. Sơ chế và chế biến các món ăn hợp lý, đỡ tốn thời gian
Để mâm cỗ có đủ món mà không phải tất bật trong ngày Rằm, gia chủ nên lên thực đơn và phân chia công việc từ trước.
Một số mẹo nấu nhanh, sắp xếp thời gian hợp lý mà bạn có thể áp dụng để có thể vừa chuẩn bị được mâm cỗ buổi sáng mà vẫn có thể kịp đi làm:
- Các loại rau củ, nấm có thể nhặt, rửa và sơ chế trước, sau đó bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh.
- Thịt, gà cần được làm sạch, để ráo và bảo quản lạnh đúng cách trước khi chế biến.
- Nhân nem có thể chuẩn bị trước, nhưng nên cuốn và chiên gần thời điểm dâng lễ để nem giữ được độ giòn.
- Xôi nên đồ gần giờ cúng để hạt nếp dẻo thơm, không bị khô hoặc cứng.
- Các món canh, món xào nên nấu sau cùng để giữ được hương vị và màu sắc hấp dẫn.
- Đặc biệt, không nên chế biến tất cả các món quá sớm rồi để ở nhiệt độ phòng trong nhiều giờ. Những món dễ ôi thiu cần được bảo quản lạnh và hâm nóng kỹ trước khi dùng.
Ngoài ra, bạn có thể lưu ý thêm một số vấn đề sau khi chuẩn bị mâm cỗ nhé:
Chú ý cách luộc gà, đồ xôi và trình bày món ăn
Đây là hai món thường xuất hiện trong mâm cỗ truyền thống, vì vậy cần chú ý để thành phẩm đẹp mắt.
Gà luộc: Nên chọn gà tươi, kích thước vừa phải. Khi luộc, không nên đun lửa quá lớn khiến da gà dễ nứt, thịt bên ngoài chín nhanh nhưng bên trong chưa đạt. Luộc chín kỹ, sau đó để gà ráo nước rồi mới tạo dáng, bày lên đĩa.
Xôi: Gạo nếp cần được vo sạch, ngâm đủ thời gian phù hợp với loại gạo. Khi đồ, chú ý lượng nước và độ thoáng của chõ để xôi chín đều, không bị nhão. Có thể trộn thêm chút dầu ăn hoặc mỡ gà để hạt xôi bóng đẹp.
Món chiên: Nem rán, chả giò nên chiên vàng đều, để ráo dầu trước khi bày.
Món xào: Không nên xào quá lâu khiến rau củ mất độ giòn và màu sắc kém hấp dẫn.
Bày biện mâm cỗ sạch sẽ, đẹp mắt
Sau khi chế biến, nên chọn bát đĩa có kích thước phù hợp với từng món, tránh sử dụng quá nhiều đĩa lớn khiến mâm cỗ trở nên chật chội.
Một số lưu ý:
Lau sạch bát đĩa trước khi bày thức ăn.
Gà luộc nên đặt ở vị trí dễ nhìn, có thể trang trí thêm lá chanh thái sợi.
Xôi có thể đóng khuôn để tạo hình đẹp mắt.
Các món rau, nộm nên được bày gọn gàng, giữ màu sắc tự nhiên.
Nước canh nên được múc vào bát sạch, tránh để thức ăn dính ra thành bát.
Hoa quả cần rửa sạch, để ráo trước khi bày lên đĩa.
Ngoài mâm cơm, gia đình có thể chuẩn bị thêm hương, hoa tươi, trầu cau, trà, nước sạch và trái cây để dâng lễ.
Phân biệt mâm cúng Phật và mâm cúng gia tiên
Nếu gia đình có bàn thờ Phật và bàn thờ gia tiên riêng, cần chú ý chuẩn bị lễ vật phù hợp với từng ban thờ.
Thông thường, lễ dâng Phật được chuẩn bị bằng đồ chay, hoa tươi, trái cây và nước sạch. Mâm cỗ gia tiên có thể là cỗ mặn hoặc cỗ chay tùy theo nếp nhà.
Không nên tùy tiện đặt chung các lễ vật nếu gia đình có quy định riêng về cách thờ cúng. Quan trọng nhất là giữ sự trang nghiêm và phù hợp với phong tục của gia đình.
Không quá câu nệ những kiêng kỵ truyền miệng
Nhiều gia đình có những quan niệm riêng về món ăn, cách bày biện hay số lượng lễ vật trong ngày Rằm. Tuy nhiên, không nên áp đặt những quy tắc không có căn cứ hoặc cố gắng làm theo mọi lời truyền miệng.
Chẳng hạn, không có quy định chung bắt buộc mâm cỗ Rằm tháng 10 phải có 5, 7 hay 9 món. Số lượng và cách sắp xếp có thể thay đổi theo phong tục từng địa phương.
Gia chủ nên chú trọng thực phẩm sạch, món ăn được chế biến cẩn thận, bàn thờ gọn gàng và thái độ thành kính khi làm lễ.