Bất kỳ tín hiệu kỳ lạ, bất ổn nào khi bố mẹ phát hiện ra về đứa con của mình, đều là lời nhắc nhở để phụ huynh can thiệp và đưa ra cách giải quyết đúng đắn. Bởi hơn bất kỳ ai, trong hoàn cảnh này con cái cần được giúp đỡ hơn bao giờ hết.
“Con gái tôi vẽ những bức tranh như thế này, liệu cháu có đang gặp vấn đề về tâm lý không?” - đó là lời cầu cứu của một người mẹ đăng tải trên mạng xã hội xứ Trung cách đây không lâu. Trong bài đăng, chị cho biết con gái mình năm nay 21 tuổi. Thời gian gần đây, chị phát hiện con liên tục vẽ những bức tranh với nội dung và đường nét khiến người ngoài nhìn vào đều cảm thấy… không bình thường.
Bức tranh mang thông điệp bất ổn.
Vì lo lắng nên người mẹ quyết định đưa câu chuyện lên mạng để tìm lời khuyên. Tại đây, người mẹ cũng thành thật cho biết con gái có tiền sử trầm cảm, được phát hiện từ khi đang học cấp 2. Trong thời gian lớn lên, gia đình luôn quản lý rất kỹ: trước khi vào cấp 3, gần như không được sử dụng thiết bị điện tử. Hiện tại, bố mẹ và con gái vẫn cùng dùng chung một tài khoản mạng xã hội.
Bài chia sẻ của người mẹ ngay lập tức thu hút sự chú ý, bên dưới phần bình luận, không ít người cho rằng nét vẽ nguệch ngoạc, màu sắc u tối, thậm chí có hình nhân vật bị tô đen và bị trói… có thể là dấu hiệu cho thấy cô bé đang mang nặng bất ổn tinh thần, hoặc đang thể hiện nỗi đau theo cách mà lời nói không nói ra được.
Những hình vẽ kỳ lạ, không rõ nội dung.
Nhiều người khuyên gia đình nên đưa con đi khám, đồng thời cũng cần xem xét lại cách nuôi dạy con của mình. Một số phụ huynh còn thẳng thắn lên tiếng chỉ trích, phê bình vì cho rằng đứa trẻ có ngày hôm nay là do bố mẹ, chính bố mẹ đã khiến con trở nên như vậy, bởi nền giáo dục kiểm soát thái quá của mình.
Và thực tế, phương pháp nuôi dạy này cũng được không ít phụ huynh lựa chọn trong suốt hành trình đồng hành cùng con khôn lớn. Nhưng rõ ràng, nó hại nhiều hơn lợi.
>>Xem thêm: Bức tranh của bé 5 tuổi gửi tặng cha, nhưng nhìn kĩ góc phải phát hiện điều bí ẩn
Vậy cha mẹ kiểm soát con cái quá đà ảnh hưởng như thế nào?
Kiểm soát con cái quá đà làm giảm khả năng tự tin của trẻ. Khi cha mẹ can thiệp quá mức vào mọi quyết định, từ việc chọn quần áo đến cách giải quyết bài tập, trẻ không có đủ cơ hội để thử sức, phạm sai lầm và học từ những kinh nghiệm đó. Dần dần, trẻ hình thành niềm tin rằng mình không đủ khả năng để tự quyết, luôn cần sự phê duyệt hoặc can thiệp từ người lớn trước khi hành động, dẫn tới sự tự ti và né tránh các tình huống đòi hỏi chủ động.
Áp lực giám sát liên tục làm tăng nguy cơ lo âu và rối loạn cảm xúc ở trẻ. Khi mọi hành động đều bị theo dõi, trẻ dễ phát triển cảm giác căng thẳng, sợ mắc lỗi và lo lắng về việc bị đánh giá. Tình trạng lo âu này có thể biểu hiện qua triệu chứng mất ngủ, biếng ăn, hay khó tập trung, và nếu kéo dài sẽ làm giảm chất lượng cuộc sống, ảnh hưởng đến học tập và mối quan hệ xã hội.
Quá kiểm soát cản trở khả năng phát triển kỹ năng tự quản và giải quyết vấn đề. Những kĩ năng như lên kế hoạch, quản lý thời gian, kiềm chế xung động và xử lý hậu quả chỉ hình thành khi trẻ được giao việc, chịu trách nhiệm và được phép điều chỉnh hành vi. Nếu cha mẹ luôn can thiệp, trẻ sẽ thiếu trải nghiệm thực tế để rèn luyện những kỹ năng này, dẫn tới khó khăn khi đối diện với thử thách lớn hơn trong học tập, công việc và cuộc sống sau này.
Kiểm soát thái quá có thể tạo ra hành vi chống đối, che giấu hoặc nói dối ở trẻ. Khi quyền tự chủ bị thu hẹp, một số trẻ chọn cách phản kháng để giành lại không gian riêng - hành vi này có thể biểu hiện bằng thái độ cứng đầu, bỏ nhà, hoặc lén lút làm những việc bị cấm. Ngoài ra, để tránh bị mắng hay bị trừng phạt, trẻ cũng có thể học cách che giấu hành động hoặc nói dối, điều này làm suy yếu niềm tin và chất lượng giao tiếp giữa cha mẹ và con.
Kiểm soát quá mức làm suy giảm động lực nội tại và sự sáng tạo. Khi mọi thứ được quy định, khen thưởng hay trừng phạt theo tiêu chuẩn của cha mẹ, trẻ sẽ có xu hướng làm việc để đạt kỳ vọng bên ngoài thay vì vì sự tò mò hay niềm đam mê riêng. Kết quả là giảm ham muốn tự khám phá, ít dám thử nghiệm và ít có sáng kiến; những yếu tố này quan trọng cho việc đổi mới và thích ứng trong môi trường học tập và nghề nghiệp tương lai.
Quan hệ gia đình và lòng tin giữa cha mẹ - con sẽ bị tổn hại khi kiểm soát quá đà kéo dài. Thiếu không gian riêng tư và cảm giác bị giám sát khiến trẻ ít chia sẻ cảm xúc nội tâm, từ đó tạo khoảng cách trong giao tiếp. Khi con không dám hoặc không muốn thổ lộ suy nghĩ thật, cha mẹ mất cơ hội hỗ trợ kịp thời, đồng thời mối quan hệ chuyển từ hỗ trợ sang đối đầu, làm giảm chất lượng gắn kết gia đình.
Hệ quả dài hạn của việc bị kiểm soát quá mức có thể kéo theo khó khăn trong tự lập và ra quyết định ở tuổi trưởng thành. Người lớn từng sống trong môi trường bị kiểm soát thường gặp vấn đề khi phải đối diện các quyết định lớn như chọn nghề, quản lý tài chính, hay xây dựng mối quan hệ vợ chồng - họ có thể chần chừ, phụ thuộc vào người khác hoặc né tránh trách nhiệm. Những khó khăn này ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng ổn định cuộc sống và phát triển nghề nghiệp.
Tâm lý cha mẹ kiểm soát quá mức thường bắt nguồn từ lo lắng, sợ rủi ro và kỳ vọng xã hội, nhưng cách này phản tác dụng với mục tiêu muốn bảo vệ con. Khi cha mẹ hành động từ nỗi sợ - sợ con gặp nguy hiểm, sợ thất bại hay sợ bị đánh giá - họ dễ áp đặt nhiều quy định hơn, nhưng chính hành động đó làm giảm khả năng con tự ứng biến và tự bảo vệ trong tình huống thực tế. Do vậy, dù có ý tốt, kiểm soát quá mức lại khiến trẻ kém linh hoạt và yếu thế hơn khi đối mặt rủi ro.
Để khắc phục hậu quả của kiểm soát quá mức cần thay đổi cách nuôi dạy thành việc trao quyền có hướng dẫn. Thay vì làm thay hoặc ra lệnh, cha mẹ nên tạo cơ hội cho con quyết định trong phạm vi an toàn, giải thích lý do của giới hạn và cùng con đánh giá hậu quả. Cách tiếp Để khắc phục hậu quả của kiểm soát quá mức cần thay đổi cách nuôi dạy thành việc trao quyền có hướng dẫn. Thay vì làm thay hoặc ra lệnh, cha mẹ nên tạo cơ hội cho con quyết định trong phạm vi an toàn, giải thích lý do của giới hạn và cùng con đánh giá hậu quả. Cách tiếp cận này vừa giữ được sự bảo vệ cần thiết, vừa giúp trẻ rèn luyện năng lực tự quản, từ từ xây dựng tự tin và khả năng giải quyết vấn đề - những yếu tố thiết yếu để trưởng thành bền vững.
