Giữa nhịp sống hiện đại, khi bếp điện và bếp gas đã dần thay thế những gian bếp củi, nhiều gia đình người Tày vẫn duy trì thói quen giữ một bếp lửa đỏ. Không phải vì thiếu tiện nghi, mà bởi ngọn lửa ấy mang theo những giá trị văn hóa đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Bếp lửa - "trái tim" của ngôi nhà
Theo quan niệm của người Tày, sau khi dựng xong nhà sàn, việc đầu tiên không phải bày biện đồ đạc mà là làm lễ rước thần lửa về nhà. Bếp vì thế trở thành không gian linh thiêng, nơi khởi nguồn của sự sống, sự sum họp và may mắn.
Trong gian bếp luôn có một khúc củi lớn được gọi là Pỏ Phầy (Bố lửa). Khúc củi này được duy trì cháy âm ỉ ngày đêm, hết khúc này lại thay khúc khác để ngọn lửa không bao giờ tắt. Khi cần nấu nướng, chỉ cần khơi lớp than hồng rồi thêm củi mới, bếp sẽ nhanh chóng bùng cháy.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, hình ảnh ấy còn phản ánh triết lý âm - dương trong đời sống của người Tày. Bếp lửa tượng trưng cho nguồn sinh khí, góp phần tạo nên sự hài hòa và cân bằng trong mái ấm gia đình.
Nơi nuôi dưỡng những mùa no đủ
Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, bếp lửa còn gắn bó mật thiết với đời sống thường nhật.
Phía trên bếp thường có một chiếc gác tre nhỏ, người Tày gọi là ăn xá, dùng để hong khô lương thực và cất giữ thực phẩm. Những xâu lạp sườn, cá suối, măng khô, hạt giống hay củ khoai được treo trên gác bếp, nhờ hơi nóng và làn khói nhẹ mà có thể bảo quản trong thời gian dài.
Khói bếp cũng giúp xua côn trùng, chống ẩm mốc cho gỗ và tre nứa của ngôi nhà sàn, đồng thời góp phần kéo dài tuổi thọ của nhiều vật dụng trong gia đình.
Vào mùa đông, bếp lửa trở thành nơi mọi người quây quần. Người già sưởi ấm bên than hồng, trẻ nhỏ nướng khoai, nướng sắn trong tro, còn người lớn tranh thủ đan lát, khâu vá hay sửa sang nông cụ. Những câu chuyện gia đình cũng bắt đầu từ chính khoảng không gian nhỏ ấy.
Ngọn lửa gắn với đời sống tinh thần
Theo Thạc sĩ Lý Thị Chiên, chuyên gia nghiên cứu văn hóa và cũng là người con của dân tộc Tày, trong đời sống của đồng bào, lửa không chỉ phục vụ việc nấu ăn, đun nước hay sắc thuốc mà còn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc.
Nhiều gia đình, đặc biệt là những người hành nghề Then hoặc thầy mo, đều lập bàn thờ Thần Bếp, Thần Lửa ngay cạnh gian bếp. Đây được xem là nơi cầu mong sức khỏe, mùa màng thuận lợi và cuộc sống bình yên.
Bởi vậy, người Tày luôn coi việc giữ bếp đỏ lửa là cách gìn giữ sinh khí cho cả gia đình.
Những quy tắc ứng xử bên bếp lửa
Vì là không gian linh thiêng nên quanh bếp lửa cũng có nhiều quy tắc được truyền từ đời này sang đời khác.
Người Tày quan niệm không nên đặt chân lên kiềng bếp, không quay lưng vào bếp lửa, không khạc nhổ hay bổ củi ngay trong gian bếp. Khi cho củi vào bếp cũng phải nhẹ nhàng, tránh ném mạnh hoặc làm đổ tro.
Trong một số nghi lễ, đồng bào còn kiêng dùng củi từ những cây được cho là nơi thần linh cư ngụ hoặc không đốt rơm rạ vì tin rằng điều đó có thể ảnh hưởng đến mùa màng sau này.
Dù những quan niệm ấy mang màu sắc tín ngưỡng dân gian, chúng cũng góp phần hình thành ý thức giữ gìn sự sạch sẽ, ngăn nắp và tôn trọng không gian sinh hoạt chung của gia đình.
Ngọn lửa vẫn đỏ giữa cuộc sống hiện đại
Ngày nay, nhiều ngôi nhà người Tày đã sử dụng bếp điện hoặc bếp gas để thuận tiện hơn trong sinh hoạt. Tuy nhiên, ở không ít gia đình, bếp củi vẫn được duy trì như một biểu tượng của mái ấm.
Giữ ngọn lửa không chỉ để nấu một bữa cơm, mà còn là cách gìn giữ ký ức, truyền thống và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
