Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, gà trống gần như không thể thiếu trên mâm lễ. Tuy nhiên, không ít gia đình trẻ băn khoăn liệu có thể thay bằng món khác hoặc chặt nhỏ cho tiện. Thạc sĩ Việt Nam học Trần Thị Kim Hoa lý giải, việc dâng gà trống không chỉ là ẩm thực mà còn là một biểu tượng văn hóa.
Biểu tượng của mặt trời và sinh khí
Từ nền văn minh lúa nước, khi chưa có đồng hồ, người xưa dựa vào tiếng gà gáy để xác định thời khắc bình minh. Gà trống gáy sáng được xem là “đánh thức mặt trời”, xua tan bóng tối.
Trong quan niệm tín ngưỡng, gà trống mang tính Dương, tượng trưng cho sự sống, ánh sáng và năng lượng mới. Vì vậy, cúng gà đêm Giao thừa mang hàm ý gọi ngày mới, cầu mong năm mới hanh thông, xua điều xui rủi.
Khác với gà dùng làm thực phẩm, gà cúng được xem như “ngôn ngữ” giao tiếp với thần linh và tổ tiên nên yêu cầu sự trang trọng. Khi chọn gà, nhiều gia đình ưu tiên con có mào đỏ tươi, chân vàng, ức nở, chưa đạp mái để thể hiện sự thanh khiết và thành tâm.
Vì sao nên cúng nguyên con?
Theo chuyên gia, trong các lễ lớn, nên bày gà nguyên con vì hai yếu tố:
Tính toàn vẹn: Gà nguyên con tượng trưng cho sự tròn đầy, đầu xuôi đuôi lọt.
Tính thẩm mỹ: Gà thường được buộc kiểu “cánh tiên”, đầu ngẩng cao, hai cánh chắp gọn. Mỏ gà có thể cài hoa hồng đỏ – màu sắc tượng trưng cho may mắn, hình ảnh gà ngậm hoa mang ý nghĩa báo tin vui đầu năm.
Đặt gà quay hướng nào cho đúng?
Tùy nghi lễ mà hướng đặt gà khác nhau:
Cúng Giao thừa ngoài trời: Gà nên quay đầu ra đường, thể hiện ý nghĩa đón sinh khí mới, tiễn quan quân năm cũ.
Cúng gia tiên trong nhà: Gà quay đầu về phía bát hương, như tư thế chầu tổ tiên, thể hiện sự hiếu kính. Tránh quay đầu ra cửa chính vì quan niệm có thể “mang lộc đi”.
Có thể cúng gà chặt miếng không?
Việc chặt gà thành miếng vẫn chấp nhận trong mâm cơm cúng thường ngày, không phải lễ trọng; hoặc khi cúng gà mái, hay mâm cỗ quá chật. Tuy vậy, đĩa gà cần được bày biện gọn gàng, đầy đặn, tránh lộn xộn.
Dù bày nguyên con hay chặt miếng, điều quan trọng nhất vẫn là sự thành tâm, chỉn chu và hòa thuận trong gia đình – đó mới là điều làm nên ý nghĩa của mâm lễ.
Theo phong tục, gà cúng đêm giao thừa là gà trống, đặc biệt ở một số vùng nhất thiết phải là gà trống hoa, mới le te gáy, biểu tượng cho sự tinh khiết, trong sạch.
Theo phong tục truyền thống, lễ cúng đêm Giao thừa thường dùng gà trống. Ở một số địa phương, gia chủ còn chọn gà trống hoa, vừa tập gáy – biểu tượng của sự tinh khiết, khởi đầu mới và nguồn sinh khí trong trẻo.
Tiến sĩ Trần Hữu Sơn – Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Dân gian Ứng dụng – cho biết, gà trống giữ vai trò đặc biệt trong tín ngưỡng thờ mặt trời của cư dân nông nghiệp lúa nước. Đêm Giao thừa (còn gọi là trừ tịch) được quan niệm là thời khắc giao hòa, khi trời đất tối nhất trong năm. Việc cúng gà trống mang ý nghĩa “gọi mặt trời”, cầu mong ánh sáng, nắng ấm và mùa màng tươi tốt.
Vì mang trọng trách biểu tượng đó, gà cúng thường được chọn kỹ, có dáng vẻ tinh anh, khỏe mạnh, thể hiện sự trang trọng và thành kính.
Chia sẻ kinh nghiệm chọn gà, bà Hồng (65 tuổi, ngụ TP.HCM) cho biết nên chọn gà ta nặng khoảng 2–2,5kg. Không nên mua gà làm sẵn mà chọn gà còn sống để dễ quan sát: gà nhanh nhẹn, chân vàng, mắt sáng, mào đỏ tươi, mặt và mỏ vàng, lông mượt, đủ móng. gà cúng nên chọn gà ta nặng khoảng 2-2,5kg. Không nên mua gà mổ sẵn. Nếu ngại mổ, bạn có thể nhờ người bán làm giúp.
Để luộc gà cúng ngon, nên:
- Dùng nồi đủ rộng để gà khi cho vào luộc có thể dễ dàng lật.
- Sau khi mổ moi (không banh bụng), nên sát nhẹ ngoài da gà bằng muối và chanh rồi rửa lại bằng nước sạch. Cách này giúp gà thơm thịt, không bị hôi.
- Đổ ngập nước lên gà, đun lửa vừa. Khi nồi luộc gà sủi lăn tăn thì nhẹ nhàng lật gà cho chín đều.
- Khi gà chín được tầm 80%, dùng lạt buộc nhẹ cánh gà cho xòe đều, sau đó để lửa mức nhỏ nhất, om thêm 10 phút.
- Để gà có màu sáng, đẹp, khi vớt ra, nên dội qua bằng nước đun sôi để nguội. Cách này giúp rửa sạch các cặn từ nước luộc dính vào gà. Muốn gà trông bóng, đẹp suốt cả ngày, có thể lấy chút nước mỡ gà bôi đều lên lớp da. Chọn một bông hồng đỏ cài vào mỏ gà.
