Xoài canh nông từng là thức quả quen thuộc trong nhiều khu vườn miền Trung, nổi tiếng bởi hương thơm nồng nàn, vị ngọt đậm và phần thịt mềm mọng. Không có vẻ ngoài bóng đẹp như nhiều giống xoài mới, loại quả này lại chinh phục người ăn bằng hương vị rất riêng, gợi nhớ những mùa hè quê nhà. Sau một thời gian bị các giống xoài mới thay thế, xoài canh nông nay bất ngờ được tìm mua trở lại, trở thành đặc sản được nhiều người yêu thích.
Tại Khánh Hòa, khoảng tháng 5 là thời điểm xoài canh nông bước vào mùa chín rộ. Những trái xoài vàng được hái về, đặt trên lớp rơm khô để ủ, hương thơm lan khắp gian nhà. Chỉ cần thoảng qua mùi thơm đặc trưng ấy, nhiều người đã nhận ra mùa xoài quê đang về.
Điểm hấp dẫn nhất của xoài canh nông nằm ở hương thơm mạnh và vị ngọt đậm. Khi chín, vỏ quả chuyển vàng, phần thịt bên trong mềm mọng, nhiều nước, có vị ngọt sắc nhưng vẫn phảng phất chút chua dịu nên ăn không quá ngấy. Hương xoài thơm nồng, đặc trưng hơn nhiều giống xoài hiện đại vốn thiên về độ ngọt hoặc hình thức đẹp.
Xoài canh nông cũng có thể thưởng thức ở nhiều độ chín khác nhau. Khi còn xanh, quả có vị chua khá gắt, thường được thái lát chấm muối ớt, mắm đường hoặc dùng làm gỏi. Khi quả chín tới, thịt vàng óng, mềm nhưng chưa quá nhũn, có thể ăn trực tiếp hoặc chế biến thành sinh tố, kem, mứt.
Trước đây, xoài canh nông gần như có mặt ở khắp các khu vườn. Cây được trồng ven đường, bờ rào, bờ rẫy, sân đình hoặc trong vườn nhà, vừa lấy quả vừa tạo bóng mát. Đây là giống cây khá khỏe, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu miền Trung, chịu hạn tương đối tốt và không đòi hỏi chăm sóc cầu kỳ. Cây thường ra hoa một vụ mỗi năm và khi vào mùa có thể cho rất nhiều quả.
Chính vì từng cho sản lượng dồi dào, xoài canh nông có thời điểm được bán với giá rất rẻ. Tuy nhiên, giống xoài này cũng có không ít nhược điểm. Quả nhiều nước nên dễ dập trong quá trình vận chuyển. Xoài cần được hái khi đạt độ già thích hợp rồi đem ủ để chín, nếu hái quá non quả dễ bị chua, còn để chín quá trên cây thì phần thịt có thể bị nhũn. Thời gian bảo quản ngắn cũng khiến loại quả này khó vận chuyển đi xa.
Sự xuất hiện của những giống xoài mới như xoài keo, xoài Đài Loan, xoài Úc, xoài Thái hay xoài tứ quý càng khiến xoài canh nông dần lép vế. Những giống mới thường có quả to, màu sắc đẹp, thịt chắc, ít dập và thuận tiện cho việc vận chuyển, tiêu thụ. Không ít hộ dân vì thế đã chặt bỏ những cây xoài cũ để chuyển sang giống có giá trị kinh tế cao hơn.
Ngày nay, xoài canh nông không còn được trồng phổ biến thành vùng chuyên canh. Phần lớn nguồn hàng đến từ những cây lâu năm còn sót lại trong các khu vườn gia đình. Mùa thu hoạch thường kéo dài từ khoảng tháng 5 đến đầu tháng 6, khá ngắn nên nguồn cung không nhiều. Trên các chợ mạng và hội nhóm đặc sản vùng miền, loại xoài quê được rao bán khoảng 40.000 đồng/kg.
Những lợi ích với sức khỏe khi ăn xoài thường xuyên
Hỗ trợ sức khỏe tim mạch
Xoài cung cấp kali, một khoáng chất cần thiết đối với hoạt động của cơ thể và sức khỏe tim mạch. Kali tham gia vào quá trình cân bằng chất lỏng và có vai trò trong việc duy trì huyết áp ở mức ổn định.
Giàu chất chống oxy hóa
Xoài chứa nhiều carotenoid, trong đó có beta-carotene, lutein và zeaxanthin. Đây là những hợp chất thực vật có đặc tính chống oxy hóa, góp phần bảo vệ tế bào trước tác động của các gốc tự do. Lutein và zeaxanthin cũng đặc biệt có lợi cho sức khỏe mắt, trong khi carotenoid nói chung có liên quan đến chức năng miễn dịch.
Tốt cho sức khỏe tiêu hóa
Nhờ chứa chất xơ, xoài có thể góp phần hỗ trợ hoạt động của hệ tiêu hóa. Ăn đủ chất xơ giúp thúc đẩy nhu động ruột, đồng thời có lợi cho việc kiểm soát cholesterol và giảm nguy cơ mắc một số bệnh mạn tính. Bên cạnh đó, pectin trong xoài có thể trở thành nguồn thức ăn cho các vi khuẩn có lợi trong đường ruột, từ đó hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh.
Có lợi cho khớp
Xoài là nguồn cung cấp vitamin C, dưỡng chất cần thiết cho quá trình sản xuất collagen. Đây là loại protein giữ vai trò quan trọng trong cấu trúc của da, xương, dây chằng và sụn. Vitamin C cũng tham gia vào quá trình hình thành các mô liên kết và hỗ trợ sản xuất chất lỏng giúp bôi trơn khớp, từ đó góp phần duy trì sức khỏe xương khớp.
Hỗ trợ hấp thụ sắt
Hàm lượng vitamin C trong xoài còn mang lại một lợi ích đáng chú ý khác là hỗ trợ cơ thể hấp thụ sắt tốt hơn từ thực phẩm, đặc biệt là sắt có nguồn gốc thực vật. Vì vậy, kết hợp xoài với những thực phẩm giàu sắt trong bữa ăn có thể giúp tăng khả năng hấp thu khoáng chất này.
Góp phần cải thiện chất lượng chế độ ăn
Đưa xoài vào thực đơn thường xuyên có thể giúp chế độ ăn đa dạng và giàu dinh dưỡng hơn. Một số nghiên cứu cho thấy những người bổ sung xoài vào khẩu phần có xu hướng tiêu thụ ít đường bổ sung hơn, đồng thời nhận được nhiều dưỡng chất thiết yếu như chất xơ, kali, vitamin A và vitamin C.
