Nhắc đến Huế, bên cạnh bún bò, cơm hến hay bánh bèo, nhiều người còn nhớ đến một loại quả dân dã gắn bó với đời sống người dân Cố đô từ bao đời nay: quả vả. Không quá nổi bật về hình thức, quả vả lại gây thương nhớ bởi vị chát nhẹ khi còn xanh, càng nhai càng bùi và khi chế biến cùng tôm, thịt, rau thơm lại tạo nên hương vị hài hòa, đặc trưng khó trộn lẫn.
Quả vả có hình dáng khá giống quả sung nhưng kích thước lớn hơn, thường mọc thành từng chùm ngay trên thân hoặc những cành không có lá. Cây vả có nguồn gốc từ khu vực miền Nam Trung Quốc, vùng núi Himalaya và một số quốc gia Đông Nam Á. Ở Việt Nam, Huế được xem là vùng đất nổi tiếng với loại cây này. Những cây vả xanh tốt xuất hiện trong vườn nhà, sân chùa, ven đường hay trước hiên nhà đã trở thành hình ảnh quen thuộc của vùng đất Cố đô.
Không chỉ được trồng lấy bóng mát, cây vả còn được người dân phát triển thành vùng trồng phục vụ nhu cầu sử dụng và chế biến. Phú Lộc là một trong những địa phương có diện tích trồng vả đáng kể tại Huế. Mùa thu hoạch thường bắt đầu từ khoảng tháng 12 và kéo dài đến tháng 7 năm sau. Ngoài thời gian này, cây vẫn có thể cho quả nhưng sản lượng ít hơn.
Điểm đặc biệt của quả vả nằm ở hương vị thay đổi theo độ già. Khi còn xanh, quả có lớp nhựa và vị chua chát khá rõ nên thường không ăn trực tiếp mà phải qua sơ chế. Khi luộc hoặc ngâm nước muối pha chanh, vị chát giảm xuống, phần thịt trở nên mềm, bùi và dễ ăn hơn. Quả chín chuyển sang màu vàng nâu, thịt mềm, có vị ngọt thanh cùng hương thơm nhẹ.
Nổi tiếng nhất trong các món ăn từ quả vả là vả trộn. Những quả vừa độ được luộc hoặc ngâm để giảm vị chát, sau đó thái lát mỏng rồi trộn cùng tôm, thịt ba chỉ, lạc rang, mè, rau thơm và nước mắm chua ngọt. Vị bùi của vả hòa cùng vị ngọt của thịt tôm, chút béo của thịt và mùi thơm của các loại rau tạo nên món ăn dân dã nhưng rất cuốn hút. Người Huế thường dùng bánh tráng nướng để xúc vả trộn, vừa có vị bùi mềm của quả vừa thêm cái giòn thơm của bánh tráng.
Ngoài vả trộn, quả vả còn được dùng ăn kèm nem lụi, bánh khoái, cơm hến, hến xúc bánh tráng hoặc muối chua tương tự quả sung. Cách chế biến này giúp giảm độ ngấy và tạo thêm vị chua chát nhẹ cho bữa ăn. Gần đây, quả vả còn được chế biến thành trà vả, mang vị thanh nhẹ, trở thành một sản phẩm được nhiều người tìm mua khi đến Huế.
Quả vả cũng có giá khá bình dân. Tại các vườn ở Huế, quả tươi có thể được bán với giá khoảng 20.000-30.000 đồng/kg. Khi vận chuyển đến các thành phố lớn, giá có thể lên khoảng 60.000-75.000 đồng/kg tùy thời điểm và chất lượng.
Cây vả tương đối dễ trồng, phù hợp với khí hậu nhiệt đới ẩm và có thể sinh trưởng trên nhiều loại đất, đặc biệt là đất thịt tơi xốp, giàu dinh dưỡng. Người dân thường nhân giống bằng cách giâm cành hoặc chiết cành để cây nhanh bén rễ, giữ được đặc tính giống. Sau khoảng 2-3 năm chăm sóc, cây có thể bắt đầu cho quả ổn định. Trong quá trình trồng, cần chú ý giữ ẩm cho đất, bổ sung phân hữu cơ, làm cỏ và cắt tỉa cành già để cây thông thoáng, sinh trưởng tốt.
Lợi ích của quả vả với sức khỏe
Hỗ trợ tiêu hóa
Quả vả giàu chất xơ, có thể giúp hệ tiêu hóa hoạt động hiệu quả hơn, thúc đẩy nhu động ruột và hỗ trợ đi tiêu đều đặn, từ đó giảm tình trạng táo bón. Tuy nhiên, nên ăn với lượng vừa phải để tránh gây đầy bụng hoặc đi ngoài quá mức.
Giúp kiểm soát cân nặng
Nhờ hàm lượng chất xơ cao, quả vả có thể tạo cảm giác no lâu, hạn chế việc ăn quá nhiều trong bữa chính. Ăn khoảng 1-2 quả trước bữa ăn có thể giúp giảm cảm giác đói và hỗ trợ kiểm soát lượng calo nạp vào cơ thể.
Hỗ trợ ổn định huyết áp
Quả vả có hàm lượng natri thấp nhưng giàu kali, đây là sự kết hợp có lợi trong chế độ ăn uống hướng đến việc duy trì huyết áp ở mức ổn định. Kali cũng là khoáng chất cần thiết cho nhiều hoạt động của cơ thể.
Tốt cho sức khỏe xương
Quả vả cung cấp nhiều khoáng chất như canxi, magie và kali, đều đóng vai trò quan trọng đối với hệ xương. Khoảng 4 quả vả có thể cung cấp 60 mg canxi. Một quả vả chứa khoảng 161 mg kali. Một số nghiên cứu cho thấy các muối kali như kali bicarbonat và kali citrat có thể giúp giảm sự bài tiết canxi qua nước tiểu, từ đó góp phần duy trì mật độ xương.
