Mỗi độ cuối xuân, đầu hè, tại các khu chợ dân sinh hay trên chợ mạng lại xuất hiện một loại quả rừng có hình dáng khá giống quả ổi, thu hút sự tò mò của nhiều người. Đó là quả tai chua - đặc sản quen thuộc của đồng bào vùng núi phía Bắc, nổi tiếng nhờ vị chua thanh tự nhiên, hương thơm dịu và khả năng làm dậy vị cho nhiều món ăn.
Nếu chỉ nhìn qua, không ít người sẽ nhầm tai chua với quả ổi bởi hình dáng tròn dẹt và lớp vỏ xanh bên ngoài. Tuy nhiên, khi bổ ra sẽ thấy phần thịt quả dày, chia thành nhiều múi rõ rệt, hương thơm đặc trưng và vị chua nhẹ rất khác biệt. Đây là loại quả từ lâu đã gắn bó với bữa cơm của người dân vùng cao, đặc biệt tại các tỉnh như Phú Thọ, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lào Cai...
Tai chua là quả của một loài cây gỗ lớn sống lâu năm trong rừng tự nhiên. Cây trưởng thành có thể cao tới hơn 15m, thân thẳng, vỏ màu xám sẫm với nhiều mảng sần sùi. Tán cây rộng, cành mọc ngang rồi rủ xuống ở phần ngọn. Chính đặc điểm này khiến việc thu hái không hề đơn giản. Cành khá giòn, dễ gãy nên người lên hái thường là những người có kinh nghiệm đi rừng, quen leo trèo và nắm rõ đặc tính của cây.
Mùa thu hoạch tai chua thường kéo dài từ khoảng tháng 3 đến tháng 5. Khi còn non, quả có màu xanh đậm, lớp vỏ cứng. Đến khi già và chín, vỏ chuyển dần sang màu vàng, phần thịt bên trong có thể mang màu trắng ngà hoặc hồng nhạt. Mỗi quả gồm nhiều múi nổi rõ, chứa vài hạt lớn ở giữa. Người dân chủ yếu sử dụng phần thịt quả vì hạt có vị đắng và không được dùng làm thực phẩm.
Điểm khiến tai chua được nhiều người yêu thích nằm ở hương vị. Khác với me hay sấu có vị chua đậm, tai chua chỉ chua nhẹ, thanh mát, xen lẫn mùi thơm tự nhiên nên rất dễ kết hợp trong chế biến món ăn. Người miền núi thường cho tai chua vào các món canh cá, canh gà, canh rau, kho thịt, kho cá hoặc nấu lẩu để tạo vị chua dịu mà không lấn át hương vị nguyên liệu.
Không chỉ quả, hoa tai chua cũng từng là món quà vặt tuổi thơ của nhiều người vùng cao. Vào mùa cây nở hoa, trẻ nhỏ thường hái những chùm hoa trắng mang chấm cùng muối ớt để ăn. Vị chua nhẹ pha chút chát của hoa tạo nên hương vị rất riêng, gợi nhớ ký ức của nhiều thế hệ lớn lên giữa núi rừng.
Trước đây, tai chua chủ yếu được người dân địa phương hái để sử dụng trong gia đình. Những năm gần đây, khi các đặc sản vùng miền ngày càng được nhiều người biết đến, loại quả này cũng trở thành mặt hàng được săn đón. Mỗi khi vào mùa, thương lái thu mua ngay tại các bản làng rồi vận chuyển về Hà Nội và nhiều tỉnh, thành khác để tiêu thụ.
Bên cạnh quả tươi, tai chua khô cũng rất được ưa chuộng. Sau khi hái, quả được rửa sạch, bỏ phần cuống rồi thái thành từng lát mỏng đem phơi dưới nắng. Chỉ sau vài ngày, những lát quả chuyển sang màu vàng nâu, dẻo nhẹ và có thể bảo quản trong nhiều tháng. Khi cần sử dụng chỉ việc ngâm qua nước rồi cho vào món ăn, hương vị gần như vẫn được giữ nguyên.
Hiện nay, trên thị trường, tai chua tươi thường có giá dao động khoảng 70.000-80.000 đồng mỗi kg tùy thời điểm và sản lượng. Trong khi đó, tai chua phơi khô có giá từ 170.000-200.000 đồng/kg do mất nhiều công sơ chế và tỷ lệ hao hụt lớn. Ngoài nguồn quả khai thác trong tự nhiên, vài năm gần đây nhiều nhà vườn ở các tỉnh miền núi cũng bắt đầu nhân giống cây tai chua để bán.
Tác dụng của quả tai chua với sức khỏe.
Không chỉ được sử dụng như một loại gia vị tạo vị chua thanh cho các món ăn, quả tai chua còn được cho là mang đến nhiều lợi ích đối với sức khỏe nếu dùng đúng cách. Một số công dụng thường được nhắc đến gồm:
- Hỗ trợ giảm căng thẳng: Một số hoạt chất trong quả tai chua được cho là có khả năng góp phần cân bằng hormone cortisol - loại hormone liên quan đến phản ứng căng thẳng của cơ thể. Nhờ đó, tinh thần có thể trở nên thư giãn hơn, giảm cảm giác mệt mỏi và áp lực.
- Cải thiện tâm trạng: Tai chua được cho là có tác dụng kích thích cơ thể sản sinh serotonin, chất dẫn truyền thần kinh thường được gọi là "hormone hạnh phúc". Điều này giúp tinh thần phấn chấn, tạo cảm giác thoải mái và tích cực hơn.
- Có lợi cho sức khỏe tim mạch: Việc bổ sung tai chua vào chế độ ăn hợp lý có thể góp phần hỗ trợ kiểm soát cholesterol, giảm cholesterol xấu (LDL) và tăng cholesterol tốt (HDL). Qua đó giúp bảo vệ hệ tim mạch, giảm nguy cơ xơ vữa động mạch, đột quỵ và các bệnh lý liên quan.
- Hỗ trợ quá trình trao đổi chất: Thành phần dinh dưỡng trong quả tai chua được cho là có thể thúc đẩy quá trình chuyển hóa năng lượng, giúp cơ thể sử dụng calo hiệu quả hơn và duy trì sự dẻo dai trong các hoạt động hằng ngày.
- Góp phần ổn định đường huyết: Một số nghiên cứu bước đầu cho thấy tai chua có khả năng hỗ trợ kiểm soát lượng đường trong máu, từ đó có thể mang lại lợi ích cho người cần theo dõi chỉ số đường huyết.
- Hỗ trợ kiểm soát cân nặng: Nhờ tạo cảm giác no lâu và hạn chế cảm giác thèm ăn, tai chua có thể là thực phẩm hỗ trợ quá trình giảm cân khi kết hợp với chế độ ăn uống khoa học và luyện tập hợp lý.
- Bổ sung năng lượng cho cơ thể: Loại quả này còn giúp giảm cảm giác mệt mỏi, tăng sức bền và hỗ trợ duy trì thể lực, góp phần giúp cơ thể hoạt động hiệu quả hơn.
