Người xưa vẫn truyền nhau câu: “Cúng quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng” để nhấn mạnh vị trí đặc biệt của ngày này trong đời sống tâm linh người Việt. Rằm tháng Giêng, còn gọi là Tết Nguyên tiêu, không chỉ là dịp lễ mang ý nghĩa tín ngưỡng sâu sắc mà còn là thời điểm các gia đình đoàn tụ, dâng hương tưởng nhớ tổ tiên, kính Phật và cầu mong một năm bình an, thuận lợi.
Vào ngày Rằm đầu tiên của năm, nhiều gia đình chuẩn bị mâm lễ dâng Phật và mâm lễ cúng gia tiên như một nghi thức mở đầu năm mới. Qua đó, con cháu gửi gắm ước nguyện mưa thuận gió hòa, vạn sự hanh thông. Tuy nhiên, cách bày biện mâm lễ có thể khác nhau tùy theo phong tục từng vùng miền.
Năm Bính Ngọ, Rằm tháng Giêng rơi vào thứ 3, ngày 3/3/2026 Dương lịch. Do trùng ngày làm việc, nhiều gia đình thường linh hoạt cúng sớm vào cuối tuần trước rằm hoặc thực hiện đúng ngày chính lễ, tùy theo điều kiện thời gian.
Mâm lễ chay dâng Phật ngày Rằm tháng Giêng
Mâm lễ dâng Phật thường thiên về sự thanh tịnh, giản dị, chú trọng yếu tố trang nghiêm. Lễ vật phổ biến gồm:
- Hoa tươi.
- Trái cây.
- Trầu cau.
- Một bình rượu trắng.
Ở miền Nam, mâm trái cây thường không bày chuối mà ưu tiên các loại quả mang ý nghĩa may mắn như dừa, mãng cầu, sung, xoài, dưa hấu… Cách sắp xếp này thể hiện ước mong “cầu sung vừa đủ xài”, tượng trưng cho cuộc sống đủ đầy, sung túc.
Trong khi đó, người miền Bắc thường bày nải chuối tiêu to, cong đẹp, ôm trọn các loại quả khác như bưởi, quýt, hồng, lê hoặc táo. Sự kết hợp này vừa tạo bố cục hài hòa vừa mang ý nghĩa tốt lành, che chở.
Về hoa tươi, các loại hoa được ưa chuộng là cúc vàng, lay ơn, huệ trắng hoặc hoa hồng. Riêng hoa ly vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau: Có nơi kiêng vì cho rằng tên gọi gợi sự ly biệt, nhưng cũng có gia đình vẫn sử dụng bởi ý nghĩa thẩm mỹ và vẻ đẹp trang nhã.
Mâm lễ chay cúng Phật ngày Rằm tháng Riêng (Ảnh: Vũ Thu Hương)
Mâm lễ cúng gia tiên ngày Rằm tháng Giêng
Mâm cỗ mặn dâng gia tiên thường được chuẩn bị tươm tất, thể hiện nét đặc trưng ẩm thực của từng vùng. Không chỉ phong phú về món ăn, mâm cỗ còn là cách con cháu bày tỏ lòng hiếu kính với ông bà, tổ tiên.
Các món phổ biến thường tương tự mâm cỗ Tết, gồm:
- Gà luộc (nguyên con hoặc phần đùi, ức).
- Xôi gấc hoặc bánh chưng.
- Canh măng ninh xương, canh bóng bì…
- Rau củ xào thập cẩm.
- Nem rán.
- Giò lụa.
Ở miền Bắc, mâm cỗ thường đầy đặn với các món truyền thống như bánh chưng, xôi gấc và các món canh chế biến cầu kỳ như canh măng, canh bóng... Trong khi đó, người miền Nam lại ưu tiên những món đặc trưng như thịt kho tàu, canh khổ qua nhồi thịt, gỏi ngó sen…
Bên cạnh các món ăn, mâm lễ còn có hương, đèn nến, hoa tươi, trầu cau, rượu trắng và vàng mã để hoàn thiện nghi thức cúng lễ.
Mâm cỗ mặn cúng gia tiên Rằm tháng Giêng (Ảnh: Vũ Thu Hương).
Ngày nay, khi cuộc sống ngày càng phát triển và nhịp sống trở nên bận rộn hơn, mâm cỗ cúng Rằm tháng Giêng của nhiều gia đình cũng có sự thay đổi linh hoạt. Tùy vào điều kiện kinh tế, thời gian và hoàn cảnh của mỗi nhà, mâm lễ có thể giản dị hoặc đầy đủ, miễn sao vẫn thể hiện được lòng thành kính với tổ tiên và thần linh. Vì vậy, không nhất thiết phải chuẩn bị đủ mọi món ăn truyền thống như xưa, mà quan trọng nhất vẫn là sự chu đáo, trang nghiêm và tấm lòng hướng thiện của gia chủ.
Lưu ý khi chuẩn bị mâm lễ rằm tháng Giêng
Dù là ngày lễ quan trọng, việc chuẩn bị mâm lễ không nhất thiết phải quá cầu kỳ. Điều cốt lõi vẫn là sự thành tâm của gia chủ. Gia đình ít người nên cân đối số lượng món để tránh lãng phí.
Một số điểm cần lưu ý:
- Lễ dâng Phật: Ưu tiên đồ chay thanh tịnh, hạn chế thực phẩm có mùi nồng và tránh dùng hoa quả héo, kém tươi.
- Lễ cúng gia tiên: Mâm cỗ nên đầy đủ nhưng không cần quá nhiều món, ưu tiên các món truyền thống quen thuộc của gia đình và địa phương.
Nếu cúng sớm, nên chọn thời điểm phù hợp, thường vào cuối tuần trước ngày Rằm để đảm bảo sự trang nghiêm và thuận tiện cho các thành viên sum họp.
Nếu cúng vào đúng chính Rằm thì khung giờ được xem là thuận lợi nhất để tiến hành lễ cúng là từ 15h đến 19h, trong đó khoảng 17h-19h được đánh giá là thời điểm đẹp, không kiêng kỵ. Trường hợp gia chủ bận rộn, có thể cúng sớm hơn vào buổi sáng, khoảng 5h-7h vẫn phù hợp.
