Đề xuất được GS.TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội, Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội), đưa ra trong bối cảnh Việt Nam già hóa dân số rất nhanh, sắp chuyển sang giai đoạn dân số già.
Ở thời điểm hiện tại, quy định pháp luật Việt Nam ấn định độ tuổi nhận trợ cấp hưu trí xã hội là 75 tuổi đối với các trường hợp thông thường, còn những đối tượng thuộc diện hộ nghèo hoặc cận nghèo thì áp dụng độ tuổi từ 70 đến dưới 75 tuổi. Theo đánh giá của GS Cử, dù các tiêu chuẩn thụ hưởng trợ cấp đã được mở rộng so với giai đoạn trước, diện bao phủ của chính sách này nhìn chung vẫn ở mức tương đối thấp.
Ông dẫn số liệu cho thấy, năm 2025 mới khoảng 42% người sau độ tuổi nghỉ hưu có lương hưu, trợ cấp BHXH hằng tháng và trợ cấp hưu trí xã hội (khoảng 6 triệu người), thấp hơn nhiều so với một số nước trong khu vực như Trung Quốc (95%) hay Thái Lan (93%). Còn khoảng 8,51 triệu người sau độ tuổi nghỉ hưu (chiếm 58%) chưa thuộc diện bao phủ của hệ thống bảo hiểm xã hội.
Tại hội thảo hoàn thiện Báo cáo tổng kết thi hành Luật Người cao tuổi năm 2009 làm tiền đề xây dựng dự thảo Luật sửa đổi mới đây, GS Cử đưa ra giải pháp kiến nghị mọi công dân Việt Nam đủ 65 tuổi trở lên, nếu không sở hữu lương hưu hay nhận các khoản trợ cấp xã hội thường xuyên, sẽ được cấp trợ cấp hưu trí xã hội hằng tháng từ nguồn ngân sách. Định mức trợ cấp này sẽ được thiết kế điều chỉnh tăng dần dựa trên từng nhóm tuổi chứ không áp dụng phẳng một mức như quy định hiện hành.
Theo GS Cử, việc lựa chọn mốc 65 tuổi phù hợp hơn với xu hướng quốc tế cũng như thực tiễn già hóa dân số tại Việt Nam.
Cụ thể, ông phân tích tuổi thọ trung bình của người dân Việt Nam đã ghi nhận mức tăng từ 69,1 tuổi (năm 1999) lên tới 74,7 tuổi (năm 2024); song song đó, tuổi nghỉ hưu của người lao động cũng liên tục được tiến hành điều chỉnh tăng. Trên thế giới, phần lớn các quốc gia cùng những tổ chức quốc tế đều đang áp dụng tiêu chí mốc 65 tuổi làm chuẩn để xác định người cao tuổi.
Theo vị chuyên gia về dân số này, ngay từ năm 1967, Công ước của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) về người tàn tật, tuổi già và tử tuất đã khuyến nghị các quốc gia trợ cấp xã hội đối với người từ 65 tuổi trở lên không có lương hưu. Trong khi đó, GDP bình quân đầu người của Việt Nam hiện đã đạt khoảng 5.000 USD/người, song chuẩn tuổi hưởng trợ cấp vẫn cao hơn khuyến nghị này.
Mặt khác, sự chênh lệch về tuổi thọ giữa các khu vực địa lý trong nước đang ở mức rất rõ rệt. Đơn cử, nam giới ở Lai Châu sở hữu mức tuổi thọ trung bình chỉ dừng lại ở khoảng 62,9 tuổi, trong khi nữ giới sinh sống tại TPHCM hoặc các tỉnh thuộc vùng Đông Nam Bộ đều ghi nhận tuổi thọ trên 79 tuổi. Do vậy, chính sách duy trì đồng nhất một chuẩn tuổi 75 trên toàn quốc bị đánh giá là thiếu tính hợp lý.
Ngoài ra, GS Cử kiến nghị sửa khái niệm người cao tuổi trong Luật theo hướng xác định người cao tuổi là công dân từ 65 tuổi trở lên, đồng thời phân thành ba nhóm: sơ lão (65-69 tuổi), trung lão (70-79 tuổi) và đại lão (từ 80 tuổi trở lên).
Mỗi phân khúc tuổi đời đều gắn liền với đặc điểm thể trạng, quy mô phụ thuộc và năng lực tham gia các hoạt động kinh tế - xã hội hoàn toàn khác biệt. Phần đông người cao tuổi thuộc giai đoạn 65-69 tuổi vẫn duy trì được sức lao động cũng như khả năng sinh hoạt tự lập, ngược lại, nhóm từ 80 tuổi trở lên thường xuyên đối mặt với nhiều căn bệnh mãn tính và đòi hỏi sự chăm sóc lớn hơn. Chính vì vậy, khung chính sách bảo trợ bắt buộc phải được thiết kế phân hóa linh hoạt theo từng độ tuổi cụ thể thay vì áp dụng cào bằng.
Quan điểm này cũng được Bộ Y tế nêu trong dự thảo Báo cáo tổng kết thi hành Luật Người cao tuổi. Bộ cho rằng quy định hiện hành xác định người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên đã bộc lộ bất cập do sự khác biệt lớn về sức khỏe, khả năng lao động và nhu cầu chăm sóc giữa người mới ngoài 60 tuổi với nhóm tuổi rất cao.
Theo Bộ Y tế, việc phân nhóm người cao tuổi sẽ giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn, xây dựng chính sách phù hợp với đặc điểm của từng nhóm, đồng thời đáp ứng yêu cầu chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa vào bảo trợ sang chăm sóc dài hạn và phát huy vai trò của người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số.
