Mâm xôi còn được biết đến với nhiều tên gọi như phúc bồn tử, đùm đùm, chúc xôi, cơm xôi, mắc hủ, ghìm búa..., tên khoa học là Rubus alceaefolius Poir, thuộc họ Rosaceae.
Đây là loài cây bụi có sức sống mạnh mẽ. Thân cây cứng cáp, phủ lớp lông nâu dày và lác đác những móc gai nhỏ. Khi còn non, cây mọc thẳng, nhưng càng phát triển càng uốn cong và có xu hướng bám, leo lên các cây khác. Lá mọc so le, có cuống dài, phiến lá thường chia thành 5 thùy không đều, mép lá có răng cưa, gân nổi rõ và mặt lá được bao phủ bởi lớp lông mịn.
Hoa mâm xôi có màu trắng tinh khôi, đường kính khoảng 1,5–2 cm, thường nở thành từng chùm ở đầu các cành ngắn. Không chỉ tạo nên vẻ đẹp cho cây, hoa còn là nguồn cung cấp mật quan trọng cho ong mật và nhiều loài côn trùng thụ phấn khác.
Quả mâm xôi có dạng hình cầu, được cấu tạo từ nhiều quả hạch nhỏ kết dính với nhau thành từng chùm. Khi chín, quả mang hương vị chua ngọt đặc trưng và được nhiều người yêu thích. Mâm xôi có thể ăn tươi, làm thành mứt hoặc phơi khô để pha trà.
Trên thế giới hiện ghi nhận hơn 400 giống mâm xôi khác nhau. Trong đó, 3 nhóm phổ biến nhất là mâm xôi đỏ, mâm xôi đen và mâm xôi vàng, mỗi nhóm lại có hàng chục giống khác nhau.
Mâm xôi xưa chỉ là loại cây mọc dại ở bìa rừng, nhưng nay lại thành loại “trái cây vàng” được nhiều người săn lùng, giá dao động khoảng 300.000 – 400.000 đồng/kg, tùy từng loại, thậm chí có thể đắt hơn với những loại nhập khẩu. Sở dĩ như vậy vì mâm xôi là loại quả giàu dinh dưỡng, chứa nhiều chất xơ, vitamin C và các hợp chất chống oxy hóa như anthocyanin, flavonoid, axit ellagic.
Theo y học cổ truyền, mâm xôi tính bình, giúp bổ thận, ích tinh và hỗ trợ tăng cường sức khỏe. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy loại quả này có thể hỗ trợ kiểm soát đường huyết, làm chậm quá trình lão hóa, bảo vệ tim mạch và tăng cường sức đề kháng. Nhờ hàm lượng vitamin C cao, mâm xôi còn góp phần thúc đẩy sản sinh collagen, giúp duy trì làn da khỏe đẹp. Ngoài ra, một số nghiên cứu cũng ghi nhận khả năng chống viêm và hỗ trợ bảo vệ xương khớp của loại quả này.
Cách trồng và chăm sóc cây mâm xôi tại nhà
Có nhiều cách nhân giống mâm xôi như chôn rễ, giâm cành, chiết cành. Trong đó, chôn rễ là phương pháp đơn giản và có tỷ lệ sống cao hơn cả. Với cách này, bạn hãy chọn các rễ bên khỏe mạnh, cắt thành đoạn dài khoảng 10 cm rồi giâm xuống đất là được.
Với phương pháp giâm cành, chọn cành một năm tuổi vào đầu mùa xuân, cắt thành đoạn dài 15–20 cm rồi đem giâm. Duy trì độ ẩm thích hợp, khi cây cao khoảng 50 cm thì chuyển ra vườn trồng.
Với phương pháp chiết cành, hãy uốn cành mọc sát mặt đất xuống đất và lấp một phần thân, khi cành đã ra rễ và mọc cây con, tách khỏi cây mẹ để trồng riêng. Sau khi trồng, cần bón phân hữu cơ và tưới nước đều đặn để cây sinh trưởng tốt.
Cây mâm xôi rất dễ chăm sóc, nhưng muốn cây phát triển tốt, cho quả nhiều, ngọt và mọng nước, bạn cần chú ý tới những yếu tố sau:
- Đất trồng
Mâm xôi sinh trưởng tốt trên nền đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng, giữ ẩm tốt nhưng phải thoát nước hiệu quả. Trước khi trồng, nên bổ sung phân hữu cơ hoai mục để tăng độ màu mỡ cho đất và tạo điều kiện cho bộ rễ phát triển khỏe mạnh.
- Ánh sáng
Cây ưa môi trường thoáng đãng, nhiều ánh nắng. Mặc dù có thể chịu được bóng râm nhẹ, nhưng nếu được trồng ở nơi đón nắng đầy đủ, cây sẽ cho quả ngọt hơn, màu sắc đẹp hơn và năng suất cao hơn.
- Tưới nước
Mâm xôi cần độ ẩm ổn định, đặc biệt trong giai đoạn ra hoa và kết trái. Nên tưới nước đều đặn, giữ đất luôn ẩm nhưng tránh để úng nước vì có thể làm thối rễ và ảnh hưởng đến sự phát triển của cây.
- Bón phân
Vào mùa xuân hoặc đầu mùa sinh trưởng, nên bón phân hữu cơ hoặc phân đa dụng để cung cấp dưỡng chất cho cây. Có thể phủ thêm lớp mùn quanh gốc nhằm giữ ẩm, hạn chế cỏ dại và bổ sung dinh dưỡng cho đất. Hằng năm, nên bổ sung phân chuồng hoai mục hoặc phân hữu cơ để duy trì năng suất.
- Sâu bệnh
Mâm xôi khá dễ chăm sóc và ít sâu bệnh nghiêm trọng. Tuy nhiên, cây có thể bị chim ăn quả khi vào mùa thu hoạch, vì vậy nên sử dụng lưới bảo vệ nếu cần. Ngoài ra, vào mùa hè cây đôi khi xuất hiện dấu hiệu thiếu dinh dưỡng, việc bón phân đầy đủ và chăm sóc đúng cách sẽ giúp cây phát triển khỏe mạnh, cho nhiều quả và hạn chế sâu bệnh.
Sau khi trồng khoảng 4-5 tháng và được chăm sóc đúng cách, cây mâm xôi sẽ ra hoa và cho quả, khoảng 20 ngày sau là có thể thu hoạch. Khi thu hoạch cần cẩn thận vì loại quả này rất dễ dập, nên hái vào sáng sớm để quả tươi và mọng nước nhất.
