Nhắc đến những loại trái cây dân dã miền Tây, trái quách gây ấn tượng bởi vẻ ngoài xù xì, cứng cáp nhưng bên trong lại là phần cơm mềm sệt, thơm nồng và có vị chua ngọt rất riêng. Loại quả này từng gắn với những khu vườn quê, nay trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua mỗi khi vào mùa.
Trái quách còn được gọi là trái gáo, thuộc họ cần thăng, có tên khoa học là Limonia acidissima L.. Tại Việt Nam, cây được trồng nhiều ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt tại Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang.
Quả quách hình tròn, kích thước tương đối lớn, bên ngoài phủ lớp vỏ dày, cứng, sần sùi màu trắng xám. Khi chín, quả thường tự rụng xuống đất mà không cần hái. Người miền Tây chỉ cần đi quanh gốc cây vào sáng sớm là có thể nhặt được những trái quách vừa chín tới.
Điểm khiến loại quả này đặc biệt nhất lại nằm ở phần bên trong. Khi đập hoặc bổ lớp vỏ cứng, phần cơm quách hiện ra với màu nâu sẫm, mềm và sệt, xen lẫn rất nhiều hạt nhỏ. Quả càng chín, mùi thơm càng đậm. Hương quách khá nồng, có nét gợi liên tưởng đến sầu riêng, vì thế người thích thì mê, còn người chưa quen có thể thấy hơi khó ngửi ngay từ lần đầu.
Thế nhưng khi đã nếm thử, nhiều người lại bất ngờ bởi hương vị rất hấp dẫn. Cơm quách có vị chua dịu, ngọt thanh, hơi bùi, thơm nồng và để lại dư vị đặc trưng. Phần thịt mềm nhưng vẫn có những hạt nhỏ tạo cảm giác lạo xạo vui miệng. Chính sự kết hợp giữa chua, ngọt, bùi và thơm khiến trái quách trở thành thứ quả càng ăn càng dễ nhớ.
Cách ăn phổ biến nhất ở miền Tây là quách dầm đường đá. Cơm quách sau khi lấy ra khỏi vỏ được cho vào ly, thêm đường rồi dùng thìa đánh đều cho phần thịt quả nhuyễn và sánh lại. Sau đó, người ta cho thêm đá bào hoặc đá viên. Chỉ vài nguyên liệu đơn giản nhưng tạo thành món ăn có vị chua ngọt mát lạnh, thơm nức, rất thích hợp dùng trong những ngày nóng.
Quách cũng có thể được làm sinh tố. Cơm quả được xay cùng đường, sữa hoặc đá, tạo thành thức uống sánh mịn, đậm mùi thơm. Với những người thích vị dân dã, quách còn được trộn cùng mắm, đường, tỏi, ớt để làm món mắm ghém, ăn với rau sống, bông súng, chuối chát. Vị chua thơm của quách giúp phần mắm trở nên đậm đà và lạ miệng hơn.
Ngoài ra, trái quách còn được dùng để ngâm rượu. Mỗi cách chế biến lại làm nổi bật một nét riêng của loại quả này, nhưng cách ăn trực tiếp hoặc dầm đường đá vẫn được nhiều người yêu thích nhất bởi giữ trọn mùi thơm và vị chua ngọt đặc trưng.
Trước đây, cây quách thường mọc hoang ở bờ rào, ven đường hoặc những khoảng đất trống. Về sau, khi quả được biết đến nhiều hơn, người dân bắt đầu nhân giống để trồng lấy trái. Mùa quách thường kéo dài từ khoảng tháng 10 âm lịch đến sau Tết Nguyên đán. Trên chợ mạng, loại quá này được bán với giá tới 90.000 đồng/kg.
Những công dụng tiềm năng của trái quách đối với sức khỏe
Hỗ trợ tăng cường sức đề kháng
Trái quách chứa các hợp chất chống oxy hóa như flavonoid, có thể giúp bảo vệ tế bào trước tác động của các gốc tự do. Một số thành phần trong quả cũng được cho là hỗ trợ quá trình hấp thu vitamin C, qua đó góp phần duy trì hệ miễn dịch và sức khỏe tổng thể.
Hỗ trợ hệ tiêu hóa
Trái quách, đặc biệt là quả còn xanh hoặc vừa chín tới, chứa tannin và một số hợp chất thực vật có lợi cho đường tiêu hóa. Theo kinh nghiệm dân gian, quả được sử dụng để hỗ trợ cải thiện tình trạng tiêu chảy, táo bón và một số rối loạn tiêu hóa. Các hợp chất có đặc tính kháng khuẩn, chống nấm trong quả cũng được quan tâm về khả năng hỗ trợ sức khỏe đường ruột.
Hỗ trợ bảo vệ dạ dày
Một số nghiên cứu về trái quách cho thấy các hợp chất trong quả có tiềm năng hỗ trợ bảo vệ niêm mạc dạ dày. Nước hoặc trà từ quả quách được sử dụng trong y học dân gian với mục đích làm dịu đường tiêu hóa và hỗ trợ quá trình phục hồi tổn thương niêm mạc. Tuy nhiên, những công dụng này vẫn cần thêm nghiên cứu để xác định rõ hiệu quả trên người.
Hỗ trợ sức khỏe gan, thận
Trái quách chứa nhiều hợp chất thực vật có hoạt tính chống oxy hóa. Những thành phần này được nghiên cứu về khả năng hỗ trợ bảo vệ tế bào gan, thận trước tác động của các gốc tự do. Tuy nhiên, không nên xem trái quách như một phương pháp “thải độc” hay điều trị bệnh gan, thận.
Có đặc tính kháng khuẩn
Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất từ lá và vỏ trái quách chứa các hợp chất có khả năng ức chế một số loại vi khuẩn và nấm. Đây là một trong những đặc tính khiến cây quách được quan tâm trong nghiên cứu dược liệu.
