Rằm tháng Giêng, hay còn gọi là Tết Nguyên Tiêu, là ngày rằm đầu tiên của năm âm lịch và được xem là một trong những dịp lễ quan trọng nhất trong đời sống tâm linh của người Việt. Theo quan niệm dân gian, đây là thời điểm mở đầu cho một năm mới hanh thông, nên các gia đình thường làm lễ cúng để cầu bình an, sức khỏe và may mắn cho cả năm. Vì mang ý nghĩa khởi đầu, nên Rằm tháng Giêng được coi trọng chẳng kém gì Tết Nguyên đán, thể hiện qua sự chuẩn bị chu đáo trong từng lễ nghi, đặc biệt là mâm cỗ dâng cúng tổ tiên, thần linh.
Mâm cỗ không chỉ đơn thuần là đồ lễ mà còn gửi gắm ước mong về một năm mới đủ đầy, thuận lợi và nhiều phúc lộc (Ảnh: Vũ Thu Hương)
Vào ngày này, hầu hết các gia đình đều sửa soạn mâm cỗ cúng tươm tất, dâng lên bàn thờ với tất cả sự thành kính. Mâm cỗ không chỉ đơn thuần là đồ lễ mà còn gửi gắm ước mong về một năm mới đủ đầy, thuận lợi và nhiều phúc lộc.
Tuy nhiên, điều khiến nhiều người băn khoăn chính là nên chuẩn bị mâm cỗ chay hay mặn cho đúng phong tục. Có gia đình quen cúng mặn với xôi, gà, canh, món xào… để thể hiện sự đầy đủ, sung túc; trong khi đó, không ít người lại lựa chọn mâm cỗ chay với các món thanh đạm, nhẹ nhàng, mang ý nghĩa thanh tịnh, hướng thiện trong những ngày đầu năm.
Cúng chay hay mặn là chuẩn nhất?
Thực tế, trong Rằm tháng Giêng, điều quan trọng nhất không nằm ở việc mâm cỗ chay hay mặn, mà ở tấm lòng thành kính của gia chủ khi dâng lễ và tùy theo không gian thờ cúng mà lễ vật sẽ khác nhau.
- Lễ dâng Phật: Ưu tiên đồ chay thanh tịnh, hạn chế thực phẩm có mùi nồng và tránh dùng hoa quả héo, kém tươi.
- Lễ cúng gia tiên: Mâm cỗ nên đầy đủ nhưng không cần quá nhiều món, ưu tiên các món truyền thống quen thuộc của gia đình và địa phương.
Cúng Phật: Là các món chay
Mâm lễ dâng Phật thường hướng đến sự thanh tịnh và đơn giản, đề cao nét trang nghiêm hơn là sự cầu kỳ. Những lễ vật quen thuộc có thể kể đến như: Hoa tươi, trái cây, trầu cau và một bình rượu trắng, tất cả đều được chuẩn bị gọn gàng, sạch sẽ để thể hiện lòng thành kính.
Ở miền Nam, mâm ngũ quả thường không bày chuối mà ưu tiên những loại quả mang ý nghĩa tốt lành như dừa, mãng cầu, sung, xoài, dưa hấu… Cách lựa chọn này gửi gắm ước nguyện “cầu sung vừa đủ xài”, tượng trưng cho mong muốn cuộc sống đủ đầy, no ấm và thuận lợi quanh năm.
Ngược lại, người miền Bắc lại chuộng bày nải chuối tiêu to, cong đều, ôm lấy các loại quả khác như bưởi, quýt, hồng, lê hoặc táo. Sự sắp xếp này không chỉ tạo nên tổng thể hài hòa, đẹp mắt mà còn mang hàm ý che chở, bao bọc, cầu mong những điều tốt lành đến với gia đình.
Đối với hoa dâng lễ, những loại hoa phổ biến thường là cúc vàng, lay ơn, huệ trắng hoặc hoa hồng bởi vẻ đẹp trang nhã, ý nghĩa thanh cao. Riêng hoa ly vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau: Có nơi kiêng dùng vì e ngại tên gọi gợi sự chia ly, nhưng cũng có gia đình vẫn chọn bởi hình dáng sang trọng và giá trị thẩm mỹ tinh tế.
Bên cạnh các lễ vật như trên thì các món ăn cúng Phật cũng sẽ là món chay. Thông thường sẽ có các món chay quen thuộc như nem chay, giò chay (giò nấm), canh nấm rau củ, củ quả xào, các món cuộn chay... Nói chung tùy theo sở thích của gia chủ mà có thể làm nhiều món chay khác nhau.
Ưu tiên đồ chay thanh tịnh, hạn chế thực phẩm có mùi nồng và tránh dùng hoa quả héo, kém tươi (Ảnh: Vũ Thu Hương)
Lưu ý: Khi cúng chay thì không đặt lẫn món mặn lên và cũng không đặt món mặn lên ban thờ Phật.
Mâm lễ cúng gia tiên ngày Rằm tháng Giêng: Là các món mặn
Trong ngày Rằm tháng Giêng, những món ăn xuất hiện trên mâm cỗ mặn thường khá quen thuộc, gần giống với mâm cỗ ngày Tết truyền thống. Có thể kể đến các món tiêu biểu như:
- Gà luộc (bày nguyên con hoặc chặt phần đùi, ức).
- Xôi gấc đỏ hoặc bánh chưng.
- Các món canh như canh măng ninh xương, canh bóng bì…
- Rau củ xào thập cẩm.
- Nem rán.
- Giò lụa.
- Nộm/gỏi...
Ở miền Bắc, mâm cỗ cúng gia tiên thường được chuẩn bị đầy đặn với các món truyền thống như bánh chưng, xôi gấc, cùng những món canh chế biến công phu như canh măng, canh bóng… tạo nên sự trang trọng và ấm cúng. Trong khi đó, người miền Nam lại thiên về những món ăn đậm đà hương vị đặc trưng như thịt kho tàu, canh khổ qua nhồi thịt hay gỏi ngó sen, vừa gần gũi vừa gửi gắm mong ước về một năm mới đủ đầy, may mắn.
Ngoài các món ăn, mâm lễ cúng gia tiên còn đầy đủ những lễ vật đi kèm như hương, đèn nến, hoa tươi, trầu cau, rượu trắng và vàng mã để hoàn thiện nghi thức dâng cúng, thể hiện sự trang nghiêm và thành tâm của gia chủ.
Dù mâm cỗ đầy đủ hay đơn giản, chỉ cần được chuẩn bị bằng sự trân trọng thì vẫn giữ trọn ý nghĩa thiêng liêng của ngày Rằm đầu năm (Ảnh: Vũ Thu Hương).
Nói chung, tùy theo điều kiện kinh tế, quỹ thời gian và hoàn cảnh của mỗi nhà, mâm lễ có thể giản dị hoặc cầu kỳ, không còn quá nặng về hình thức như trước. Điều quan trọng nhất vẫn là sự chu đáo, sạch sẽ và lòng thành kính hướng về tổ tiên, thần linh. Dù mâm cỗ đầy đủ hay đơn giản, chỉ cần được chuẩn bị bằng sự trân trọng thì vẫn giữ trọn ý nghĩa thiêng liêng của ngày Rằm đầu năm.
Mâm cao cỗ đầy mới là thành tâm?
Sai lầm phổ biến nhất trong ngày lễ đầu năm không nằm ở việc chọn thực đơn mặn hay chay, mà nằm ở tư duy "mâm càng to, lòng càng thành" đúng theo kiểu mâm cao cỗ đầy. Thực tế, Rằm tháng Giêng chưa bao giờ là một cuộc đua về số lượng món ăn hay sự phô trương vật chất.
Nhiều gia đình vẫn giữ thói quen bày biện quá đà, dẫn đến tình trạng thực phẩm thừa mứa, hâm đi nấu lại nhiều ngày sau đó. Chiếu theo quan niệm dân gian, sự rườm rà này vô tình phá vỡ nguồn năng lượng tích cực của những ngày đầu năm. Một khởi đầu hanh thông nên đến từ sự gọn gàng, đủ đầy vừa vặn thay vì sự lãng phí nhân danh lòng thành. Cốt lõi của nghi lễ nằm ở "tâm", không nằm ở "thực đơn".
Cốt lõi của nghi lễ nằm ở "tâm", không nằm ở "thực đơn" (Ảnh: Vũ Thu Hương)
Đứng trước sự phân vân giữa chay và mặn cho Rằm tháng Giêng 2026, hãy để sự thanh tịnh dẫn dắt. Nếu dâng Phật, hãy chọn sự thuần khiết của thảo mộc; nếu dâng gia tiên, một mâm lễ mặn truyền thống vẫn vẹn tròn ý nghĩa, miễn là được chuẩn bị bằng tất cả sự trân trọng và biết ơn.
Dưới đây là văn khấn Rằm tháng Giêng theo Văn khấn cổ truyền Việt Nam - NXB Văn hoá Thông tin, các bạn có thể tham khảo:
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ chư vị tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị tôn thần.
Con kính lạy Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, thúc bá đệ huynh, cô di tỷ muội họ nội họ ngoại.
Tín chủ (chúng) con là:…
Ngụ tại:…
Hôm nay là ngày Rằm tháng Giêng năm Bính Ngọ 2026, gặp tiết Nguyên tiêu, tín chủ con lòng thành, sửa sang hương đăng, sắm sanh lễ vật, dâng lên trước án.
Chúng con kính mời ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị đại vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân, Ngũ phương, Long mạch, Tài thần. Cúi xin các ngài linh thiêng nghe thấu lời mời, giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Chúng con kính mời các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, chư vị hương linh gia tiên nội ngoại họ… nghe lời khẩn cầu, kính mời của con cháu, giáng về chứng giám tâm thành, thụ hưởng lễ vật.
Tín chủ con lại kính mời ông bà tiền chủ, hậu chủ tại gia về hưởng lễ vật, chứng giám lòng thành, phù hộ độ trì cho gia chung chúng con được vạn sự tốt lành. Bốn mùa không hạn ách, tám tiết hưởng an bình.
(Khấn xong, vái 3 vái).
*Bài viết mang tính tham khảo.
