Quả chay từ lâu đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ người dân ở miền Bắc. Vào những buổi trưa hè oi ả, dưới tán cây chay xanh um đầu làng hay góc sân nhà, lũ trẻ thường hái những quả chay còn xanh, chín lẫn lộn, chẻ ra chấm muối ớt hoặc muối dầm, vừa ăn vừa xuýt xoa vì vị chua chát đặc trưng.
Cây chay thuộc họ Dâu tằm, là loại cây thân gỗ, cao và tán rộng, thường được trồng làm cây bóng mát ở sân đình, ven đường làng hoặc trong vườn nhà. Quả chay có hình tròn dẹt, kích thước chỉ nhỉnh hơn quả mận ta một chút. Khi còn non, quả có màu xanh đậm, vỏ cứng và nhiều nhựa. Đến khi già và chín, vỏ ngả sang màu vàng nâu, hơi sần sùi, bên trong là lớp thịt dày, xốp, ôm lấy phần lõi ở giữa.
Hương vị của quả chay khá đặc biệt, khó nhầm lẫn. Quả non có vị chua gắt, chát và nhiều nhựa, ăn vào thường khiến đầu lưỡi tê nhẹ. Khi chín, chay bớt chát, vị chua dịu hơn, pha chút ngọt nhẹ và mùi thơm rất riêng, càng nhai càng cảm nhận rõ hậu vị bùi bùi. Chính vị chua thanh tự nhiên này khiến quả chay trở thành nguyên liệu lý tưởng trong nhiều món ăn dân dã của miền Bắc.
Từ xa xưa, chay đã xuất hiện trong mâm cơm của các gia đình nông thôn, đặc biệt là trong những món canh. Canh chua nấu quả chay với cá rô, cá trắm hoặc cua đồng là món ăn quen thuộc, có tác dụng giải nhiệt ngày hè. Chỉ cần vài miếng chay thái lát thả vào nồi canh, vị chua thanh lan tỏa, át mùi tanh và làm món ăn trở nên dễ ăn, tròn vị hơn. Ngoài ra, chay còn được dùng để kho cá, tạo vị chua dịu thay cho dấm hay mẻ.
Mỗi khi vào mùa, chay được bày bán khá nhiều ở các chợ truyền thống và chợ mạng. Giá quả chay tươi hiện dao động khoảng 35.000–50.000 đồng/kg, được nhiều người lựa chọn mua về thưởng thức hoặc nấu ăn.
Mùa chay thường bắt đầu từ tháng 4 và kéo dài đến khoảng tháng 6 hằng năm. Với những người từng quen thuộc với chay từ thuở nhỏ, đây là thứ quả gợi nhớ cả một miền ký ức làng quê. Còn với những người lần đầu biết đến, chay lại mang sức hút riêng nhờ sự mộc mạc, lạ miệng so với các loại trái cây phổ biến hiện nay.
Không chỉ có chay tươi, trên thị trường còn xuất hiện chay khô. Chay khô được bán với mức giá khoảng 250.000 đồng/kg. Sau khi được thái lát và phơi hoặc sấy khô, quả chay có thể bảo quản lâu hơn, khi sử dụng chỉ cần ngâm nước cho mềm rồi đem nấu canh chua, kho cá hoặc làm gia vị tạo vị chua tự nhiên cho món ăn.
Theo các tài liệu dinh dưỡng, quả chay chứa nhiều thành phần có lợi cho sức khỏe như vitamin A, vitamin C, các loại enzyme, axit amin và chất chống oxy hóa. Trong y học cổ truyền, chay còn được xem là một vị thuốc dân gian quý. Nhờ chứa các axit amin cùng men phân giải tự nhiên, quả chay có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa, giúp nhuận tràng, kích thích cảm giác ăn ngon và phù hợp để dùng trong những ngày hè nóng bức.
Những tác dụng của quả chay với sức khoẻ
Chống viêm, giảm sưng họng
Trong y học cổ truyền, quả chay được xem là một vị thuốc dân gian có tác dụng chống viêm và tiêu sưng. Các hợp chất tự nhiên như vitamin và axit béo có trong quả giúp làm dịu cổ họng, giảm tình trạng sưng đau và hạn chế viêm nhiễm.
Góp phần phòng ngừa ung thư
Theo một số nghiên cứu khoa học, trong quả chay chín có chứa benzaldehyde – hợp chất hữu cơ tạo nên mùi thơm đặc trưng của loại quả này. Chất này được cho là có khả năng ức chế sự phát triển của các tế bào bất thường, từ đó góp phần hỗ trợ phòng ngừa một số bệnh ung thư, đặc biệt là ung thư hạch bạch huyết và ung thư vú.
Tốt cho sức khỏe tim mạch
Việc ăn quả chay điều độ có thể giúp giảm mỡ máu, phù hợp với những người bị cao huyết áp hoặc tiểu đường. Nhờ chứa các chất chống oxy hóa, quả chay giúp hạn chế tổn thương tế bào, bảo vệ thành mạch máu và giảm nguy cơ xơ vữa do cholesterol tích tụ, từ đó mang lại lợi ích tích cực cho hệ tim mạch.
Hỗ trợ hệ tiêu hóa
Quả chay chứa một lượng nhất định các men sinh học tự nhiên, kết hợp với vị chua nhẹ đặc trưng giúp quá trình tiêu hóa diễn ra thuận lợi hơn. Khi sử dụng với lượng vừa phải, chay còn có tác dụng kích thích vị giác, giúp bữa ăn trở nên ngon miệng hơn. Bên cạnh đó, hàm lượng chất xơ dồi dào trong quả chay góp phần hỗ trợ nhuận tràng, hạn chế các tình trạng như táo bón, đầy hơi hay khó tiêu.
Ngoài quả, một số bộ phận khác của cây chay cũng được sử dụng trong các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn và tránh tác dụng phụ không mong muốn, người dùng nên tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng lâu dài.
